Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

AKİDLERDE (SÖZLEŞMELERDE) İHTİLAF KONUSU BÖLÜMÜ

Hüküm 1092: Karı koca, nikâh akdi konusunda anlaşmazlığa düşerse; örneğin koca nikâhın geçici (Mut'a) olduğunu, kadın ise sürekli olduğunu iddia ederse veya bunun tam tersi bir durum söz konusu olursa, zahiren sürekli nikâh iddiasında bulunanın sözü geçerlidir. Geçici nikâh iddiasında bulunanın ise iddiasını ispatlaması için delil (beyyine) getirmesi gerekir. Eğer delil getiremezse, sürekli nikâh iddiasında bulunanın yemini ile nikâhın sürekli olduğuna hükmedilir. Aynı durum, karı kocanın mirasçıları arasında bir anlaşmazlık çıktığında da geçerlidir. Hüküm 1093: Evlilik hem kadının hem de erkeğin ikrarıyla sabit olduktan sonra başka bir kişi o kadının kendi eşi olduğunu iddia ederse, bu iddiasını delille ispatladığı takdirde dediği olur. Aksi takdirde, (kadın veya kocadan) dilediğine yemin ettirme hakkına sahiptir. Hüküm 1094: Bir adam, bir kadının kendi eşi olduğunu iddia eder, fakat kadın -durumu bilmemesi sebebiyle dahi olsa- bunu kabul etmezse ve başka bir adam da aynı şekilde o kadının kendi eşi olduğunu iddia ederse ve her ikisi de iddialarını delille ispatlarsa, şahitlerinin sayısı daha fazla olan taraf yemin eder. Eğer şahit sayıları eşitse, aralarında kura çekilir; kura kime çıkarsa yemin etme hakkı ona ait olur. Şahit sayısı fazla olan taraf veya kuranın isabet ettiği taraf yemin etmezse, delillerin birbiriyle çelişmesi sebebiyle geçersiz sayılacağından evlilik sabit olmaz. Kadın, her iki adamla da evli olduğunu inkâr ederse, adamlardan biri kadının eşi olduğuna dair delil getirirse dediği olur. Eğer ikisinin de delili yoksa, kadının yemin etme hakkı vardır ve yemin etmesiyle dava sona erer. Ancak, hâkim delil veya benzeri bir yolla kadının o adamın eşi olduğuna hükmederse ve kadın gerçekte durumun böyle olmadığını ve delillerin yalan olduğunu biliyorsa, bu durumda evliliğin sonuçlarını uygulaması caiz olmaz. Hüküm 1095: Bir akitte anlaşmazlığa düşerlerse; malı devreden taraf satış olduğunu iddia ederken, malın kendisine devredildiği kişi hibe (bağış) olduğunu iddia ederse, hibe olduğunu iddia edenin beyanı esastır. Satış olduğunu iddia edenin ise iddiasını ispatlaması gerekir. Bu hibe, üzerinde tasarruf edilmiş (zilyetlik kurulmuş) olsa da akrabaya yapılmış olsa da veya cayılabilir (dönülebilir) olsa da (hüküm aynıdır). Ancak durum tersine dönerse, yani malı devreden hibe ettiğini iddia ederken, malın kendisine devredildiği kişi satış olduğunu iddia ederse, satış olduğunu iddia edenin beyanı esastır. Hibe ettiğini iddia edenin ise ispatlaması gerekir. Hüküm 1096: Mal sahibi, malını kiraya verdiğini iddia ederken karşı taraf ödünç (âriyet) aldığını iddia ederse, ödünç aldığını iddia edenin sözü geçerlidir. Durum tersine döner de (mal sahibi ödünç verdiğini, karşı taraf ise kiraladığını iddia ederse), mal sahibinin sözü geçerlidir. Ancak her iki durumda da hükümde tereddüt vardır. Hüküm 1097: Taraflar anlaşmazlığa düşer ve mal sahibi, telef olan malın borç (karz) olduğunu, malı alan kişi ise emanet (vedîa) olduğunu iddia ederse, yemin etmesiyle birlikte mal sahibinin sözü geçerlidir. Ancak mal mevcut ve kıymet takdiri gereken bir mal ise, emanet olduğunu iddia edenin sözü geçerlidir. Hüküm 1098: Taraflar anlaşmazlığa düşer ve mal sahibi, malın emanet (vedîa) olduğunu, malı alan kişi ise rehin olduğunu iddia ederse, eğer ortada ispatlanmış bir borç varsa, yemin etmesiyle birlikte malı alan kişinin (rehin alanın) sözü geçerlidir. Aksi takdirde mal sahibinin sözü geçerlidir. Hüküm 1099: Taraflar malın rehin olduğu konusunda anlaşır, ancak rehin alan kişi malın örneğin bin dirheme karşılık rehin olduğunu iddia ederken, rehin veren kişi yüz dirheme karşılık rehin olduğunu iddia ederse, yemin etmesiyle birlikte rehin verenin sözü geçerlidir. Hüküm 1100: Taraflar, bir malın alınış şeklinin satış mı yoksa kiralama mı olduğu konusunda anlaşmazlığa düşer ve malı alan kişi bunun bir satış olduğunu, mal sahibi ise kiralama olduğunu iddia ederse, zahiren kiralama olduğunu iddia edenin sözü geçerlidir. Satış olduğunu iddia eden tarafın, iddiasını ispatlaması gerekir. Hüküm 1101: Satıcı ve alıcı, bedelin miktarı (azlığı veya çokluğu) konusunda anlaşmazlığa düşerse, eğer satılan mal telef olmuşsa, yemin etmesiyle birlikte alıcının sözü geçerlidir. Eğer satılan mal duruyorsa, meşhur görüşe göre yemin etmesiyle birlikte satıcının sözünün kabul edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Hüküm 1102: Alıcı satıcıya fiyatın ertelenmesi, zarar durumunda rehin şartı veya başka bir şart iddia ederse, satıcının yeminiyle birlikte sözü geçerlidir. Aynı şekilde, vadenin süresi hakkında anlaşmazlığa düşer ve alıcı daha uzun bir süre iddia ederse, (yine satıcının sözü geçerlidir). Hüküm 1103: Taraflar, bedelin miktarı üzerinde anlaşmışken satılan malın miktarı hakkında anlaşmazlığa düşer ve alıcı satılan malın örneğin iki elbise olduğunu iddia ederken, satıcı bir elbise olduğunu söylerse, yemin etmesiyle birlikte satıcının sözü geçerlidir. Eğer satılan malın veya bedelin cinsi hakkında anlaşmazlığa düşerlerse, bu durum "tedâî" (karşılıklı dava) hallerinden sayılır. Taraflardan birinin iddiası delil (beyyine) veya yeminle ispatlanmazsa, sözleşmenin feshine (geçersizliğine) hükmedilir. Hüküm 1104: Kiralamanın kendisinde ittifak edip kira bedelinin azlığı veya çokluğu hususunda ihtilafa düşerlerse, daha azını iddia edenin sözü geçerli olur. Daha fazlasını iddia edenin ise iddiasını ispatlaması gerekir. Kira bedelinde ittifak edip kiralanan malın azlığı veya çokluğu hususunda ya da malda ve kira bedelinin miktarında ittifak edip sürenin azlığı veya çokluğu hususunda ihtilaf ettiklerinde de hüküm aynıdır. Hüküm 1105: İki kişi, belirli bir mal hakkında ihtilafa düşer ve her biri o malı Zeyd'den satın aldığını ve bedelini ödediğini iddia ederse, satıcı onlardan birisi lehine itirafta bulunup diğeri lehine bulunmazsa, mal, lehine itiraf edilene ait olur. Diğerinin ise, ileride geleceği üzere, satıcıya yemin ettirme hakkı vardır. Bu hüküm, her ikisinin de iddiası için delil getirip getirmemelerine bakılmaksızın geçerlidir. Ancak, lehine itiraf edilmeyen taraf, iddiasını delille ispatlarsa satıcının itirafı geçersiz sayılır ve mal onun lehine hükmedilir. Bu durumda satıcı, ikrarıyla ondan aldığı bedeli ikrar edilen kişiye iade etmekle yükümlüdür. Eğer satıcı hiçbir şekilde itirafta bulunmazsa, taraflardan biri iddiasını delille ispatlarsa mal onun lehine hükmedilir. Diğer tarafın ise satıcıya yemin ettirme hakkı vardır. Satıcı yemin ederse diğerinin hakkı düşer. Yemini reddedip karşı tarafa yöneltirse, o da yemin etmekten kaçınırsa onun da hakkı düşer. Fakat karşı taraf yemin ederse, satıcıdan bedeli alma hakkı sabit olur. Eğer her ikisi de iddialarını delille ispatlar veya her ikisi de delil getiremezse, yemin satıcıya yönelir. Satıcı her ikisine de satmadığına dair yemin ederse, ikisinin de hakkı düşer. Sadece birine satmadığına dair yemin ederse, yalnızca o kişinin hakkı düşer. Satıcı yemin etmekten kaçınır ve yemini onlara yöneltirse, ikisi de yemin ederse mal aralarında yarı yarıya paylaştırılır. İkisi de yemin etmezse, ikisinin de hakkı düşer. Biri yemin eder diğeri etmezse, mal yemin edene ait olur. Eğer satıcı, malı ikisinden birine sattığını belirsiz bir şekilde itiraf ederse, bu durumda (681. meselenin dördüncü durumunun hükümlerinde geçtiği gibi) kimsenin elinde olmayan bir mal üzerindeki iki dava hükmü uygulanır. Hüküm 1106: İki kişiden her biri, diğerinin elindeki malın kendisine ait olduğunu iddia eder ve her biri her iki malın da kendisine ait olduğuna dair delil getirirse, her birinin elindeki malın yeminle birlikte kendisine ait olduğuna hükmedilir. Hüküm 1107: Karı koca, bir eşyanın mülkiyeti hususunda anlaşmazlığa düşerse, eşlerden birine özgü olduğu bilinen bir eşya ona aittir ve diğer taraf (kendisinin olduğunu iddia ediyorsa) bunu ispat etmekle yükümlüdür. Ev eşyası gibi her ikisinin de ortak kullanımında olan eşyalarda ise, kadının bu eşyaları (kendi evinden) getirdiği bilinir veya bu konuda bir delil (beyyine) bulunursa, eşyalar kadına aittir. Koca, (bu eşyalara kendisinin de bir katkısı olduğu gibi) fazladan bir iddiada bulunursa, bunu ispatlaması gerekir. Eğer iddiasını delille ispatlarsa, hak onundur; aksi takdirde karısına yemin ettirme hakkına sahiptir. Eğer eşyaların kime ait olduğu bilinmiyorsa, mal aralarında paylaştırılır. Bu hüküm, eşlerden birinin mirasçıları ile diğer taraf arasında veya her ikisinin mirasçıları arasında çıkan anlaşmazlıklar için de geçerlidir. Hüküm 1108: Bir kadın vefat ettiğinde, babası, kadının elindeki malların bir kısmının kendisine ait olup kadında ödünç (âriyet) olarak bulunduğunu iddia ederse ve bu ihtimal de akla yatkınsa, doğruya en yakın görüş, babasının bu iddiasının kabul edilmesidir. Ancak diğer taraf (mirasçılar), mülkiyeti kızına devretmediğine dair babasına yemin ettirebilir. Eğer bu iddiada bulunan kişi, kadının kocası veya kocasının ebeveynleri gibi babası dışındaki biri ise, iddiasını şahitlerle (beyyine ile) ispatlaması gerekir. Aksi takdirde bu mal, yemin etmeleri koşuluyla kadının mirasçılarına aittir. Şu var ki, mirasçı, malın aslında iddia sahibine ait olduğunu kabul eder ancak onun bu malı vefat eden kadına hibe ettiğini öne sürerse, dava tersine döner. Bu durumda mirasçının, iddiasını şahitlerle ispatlaması veya hibeyi inkâr eden tarafa yemin ettirmesi gerekir.