MÜLKİYET DAVALARI BÖLÜMÜ
Hüküm 1088: Bir kişi, üzerinde kimsenin hak iddia etmediği bir malı iddia ederse, bu mal kendisine hükmedilir. Mesela, bir topluluğun arasında duran bir keseyi içlerinden sadece bir kişi sahiplenir de diğerleri bir hak iddia etmezse, kese o kişiye verilir.
Hüküm 1089: İki kişi bir mal üzerinde anlaşmazlığa düştüğünde dört durum söz konusudur:
Birincisi: Malın ikisinden birinin elinde olması.
İkincisi: Malın her ikisinin elinde olması.
Üçüncüsü: Malın üçüncü bir şahsın elinde olması.
Dördüncüsü: Malın kimsenin elinde olmaması.
Birinci duruma gelince: bunun da farklı şekilleri vardır: Bazen her iki tarafın da malın kendisine ait olduğuna dair bir beyyinesi (delili) bulunur, bazen yalnızca bir tarafın beyyinesi olur, bazen de hiçbir tarafın beyyinesi olmaz. Birinci ihtimalde, yani her iki tarafın da beyyinesi olduğu durumda, eğer (malı elinde bulunduran kişi) diğer tarafın iddiasını inkâr ediyorsa, yemin etmesi şartıyla malın kendisine ait olduğuna hükmedilir. Ancak inkâr etmeyip, durumu bilmediğini ve malın kendisine miras veya benzeri bir yolla başkasından intikal ettiğini iddia ederse, bu durumda yemin, beyyinesi (şahit veya delil) sayıca daha fazla olan tarafa yöneltilir. Yemin eden taraf lehine hüküm verilir ve malı alır. Eğer beyyineler sayıca eşit ise, aralarında kura çekilir; kura kime çıkarsa o kişi yemin eder ve malı alır. Ancak, iddia sahibi, malı elinde bulunduranın durumu bilmediği yönündeki beyanını doğrular fakat malın kendisine intikal ettiği kişinin bu malı gasp ettiğini, malın o kişide ariyet (emanet) olduğunu veya benzeri bir durumu iddia ederse, bu iddiasını beyyine ile ispatladığı takdirde malın kendisine ait olduğuna hükmedilir. Aksi takdirde mal, onu elinde bulundurana ait olur.
İkinci ihtimalde ise, beyyine ve delil, davacıya ait ise onun lehine hükmedilir. Eğer delil, malı elinde bulundurana (zilyede) ait ise yeminiyle birlikte onun lehine hükmedilir. Yemin etmeksizin onun lehine hükmedilmesi ise sorunludur (ihtilaflıdır); daha kuvvetli görüş, hükmedilmemesi yönündedir.
Üçüncü ihtimalde ise, malı elinde bulunduranın yemin etmesi gerekir. Yemin ederse, lehine hükmedilir. Yemin etmekten kaçınır ve yemin hakkı davacıya geçerse, bu defa davacı yemin ettiği takdirde lehine hükmedilir. Aksi halde mal, onu elinde bulundurana ait olur.
İkinci duruma gelince: Bu durumda da her iki tarafın delili olabilir, birinin delili olup diğerinin olmayabilir veya üçüncü olarak hiçbirinin delili olmayabilir. Birinci ihtimale göre: Eğer her ikisi de yemin eder veya ikisi de yemin etmezse, mal aralarında eşit olarak paylaştırılır. Şayet biri yemin edip diğeri etmezse, malın yemin edene ait olduğuna hükmedilir.
İkinci ihtimale göre: Mal, delil (beyyine) sunan tarafa yemin ettikten sonra verilir. Sadece delilin yeterli olup olmayacağı konusunda ise şüphe (işkâl) vardır; ancak daha kuvvetli (Ezher) olan görüş, yeterli olmadığı yönündedir. Üçüncü ihtimale göre: Her iki taraf da yemin eder. Eğer ikisi de yemin ederse malın aralarında yarı yarıya paylaştırılmasına hükmedilir. Aynı şekilde, her ikisi de yemin etmekten kaçınırsa da hüküm böyledir. Eğer taraflardan biri yemin eder de diğeri etmezse, yemin eden lehine hükmedilir.
Üçüncü duruma gelince: Dava konusunun taraflardan hiçbirinin elinde olmaması bakımından dördüncü durum gibidir. Aralarındaki fark şudur ki, bu durumda (Yani üçüncü durumda) malı elinde bulunduran kişi taraflardan birini veya her ikisini de doğrular ve kendisi de adil bir kimse olursa, adil bir şahit sayılır. Bu şahitliği de daha önce geçtiği üzere, delilin (beyyine) oluşmasında ve beyyine sayısının artırılmasının dikkate alındığı yerlerde etkili olur. Eğer malın o ikisine ait olduğunu ikrar etmezse, bu durumun hükmü hiçbir fark olmaksızın dördüncü durumun hükmü gibidir.
Dördüncü duruma gelince: Bu durumda da her ikisinin de malın kendilerine ait olduğuna dair birer beyyinesi olabilir, bir diğer ihtimalle sadece birinin beyyinesi olabilir, üçüncü bir ihtimalle ise hiçbirinin beyyinesi olmayabilir.
Birinci ihtimale göre: Eğer her ikisi de yemin eder veya her ikisi de yeminden kaçınırsa, mal aralarında yarı yarıya paylaştırılır. Eğer biri yemin edip diğeri kaçınırsa, mal yemin edene ait olur.
İkinci ihtimale göre: Mal, beyyine sahibi olan kişiye aittir.
Üçüncü ihtimale göre: Eğer biri yemin edip diğeri etmezse, mal yemin edene aittir. Eğer her ikisi de yemin ederse, mal aralarında yarı yarıya paylaştırılır. Eğer ikisi de yemin etmezse, aralarında kura çekilir.
Bu meselede "beyyine" ile kastedilen, iki adil erkeğin veya bir erkek ile iki kadının şahitliğidir. Bir erkeğin şahitliği ve davacının yemini ise, daha önce belirtildiği gibi hak iddialarını ispatlasa da burada beyyine sayılmaz.
Hüküm 1090: Bir kimse, başka birinin elindeki bir mal üzerinde hak iddia ederse ve malı elinde bulunduran kişi, o malın kendisine değil, bir başkasına ait olduğunu ikrar ederse, kendisinden husumet düşer. Bu durumda davacı, malın kendisine ait olduğuna dair delil (beyyine) getirirse, malın kendisine verilmesine hükmedilir. Ancak bu hüküm, gaiplik davasında daha önce geçtiği üzere, bir başkasının kefaletiyle geçerli olur.
Hüküm 1091: Bir kişi, halihazırda başka birinin elinde (zilyetliğinde) bulunan bir mal üzerinde hak iddia ederse, bu durumda; eğer davacı, malın daha önce kendi elinde veya mülkiyetinde olduğuna dair delil (beyyine) sunarsa, bu delilin bir etkisi olmaz ve malın mevcut durumda kendine ait olduğunu ispatlamaz. Aksine, zilyetlik karinesi, malın zilyedin mülkünde olduğunu gösterir. Ancak davacı, zilyetten (malı elinde bulunduran kişiden) yemin etmesini talep edebilir.
Eğer davacı, mal üzerindeki zilyetliğin kendisine ait bir emanet, kendisinden yapılmış bir kiralama veya kendisinden gasp yoluyla oluştuğuna dair delil sunarsa, lehine hükmedilir ve mevcut zilyetliğin geçerliliği ortadan kalkar. Bununla birlikte, eğer zilyet de malın fiilen kendisine ait olduğuna dair delil sunarsa, yeminiyle birlikte kendi lehine hükmedilir. Şayet zilyet, malın daha önce davacının mülkünde olduğunu kabul edip daha sonra bir satım veya benzeri bir yolla mülkiyetin kendisine geçtiğini iddia ederse, bu iddiasını delille ispatladığı takdirde durum onun dediği gibidir. Aksi halde, önceki zilyet olan davacının sözü, yeminiyle birlikte geçerli olur.