YEMİN HÜKÜMLERİ
Hüküm 1055: Yemin, ancak Allah'a ve O'nun yüce isimlerine edilir; bunun dışındakilere edilen yemin sahih (geçerli) değildir. Yeminin Arapça bir lafızla edilmesi şart değildir; bilakis, O'nun (Azze ve celle) isimlerinin tercümesi olan her dilde edilen yemin de sahihtir.
Hüküm 1056: Hâkimin, Ehl-i Kitaba kendi inandıkları şeyler üzerine yemin ettirmesi caizdir. Onları, Allah Teâlâ'nın özel isimleriyle yemin etmeye zorlamak gerekmez.
Hüküm 1057: Yemin ederken yeminin bizzat kişinin kendisi tarafından edilmesi şart mıdır, yoksa vekâlet yoluyla başkasını görevlendirmek caiz midir ki böylece vekil, müvekkili adına yemin etsin? Görünen o ki, yeminin bizzat edilmesi şarttır.
Hüküm 1058: Yemin eden kişinin, yemininde tevriye yaptığı (sözün zahirinden farklı bir anlamı kastettiği) ve başka bir şeyi kastettiği bilinirse, görünen o ki bu yemin yeterli olmaz.
Mesele 1059: Eğer inkâr eden, malı dokunulmaz sayılan Ehl-i Kitap olmayan bir kâfir ise, örneğin harbî kâfir, müşrik veya ateist gibi, bu durumda bazı alimler onların Allah adına yemin ettirileceğini belirtmiştir. Bazıları ise, daha önce geçen görüş ayrılığına binaen, inandıkları değerler üzerine yemin ettirileceğini ifade etmiştir. Ancak kuvvetli görüşe göre, onlar hiçbir şey üzerine yemin ettirilmezler. Dolayısıyla, bir Müslümanın bu kişi üzerinde bir hakkı olduğu ispatlanırsa, o Müslümanın lehine hükmedilir ve bu davalının inkârı dikkate alınmaz.
Mesele 1060: Yaygın görüşe göre, hâkimin yargılama meclisi dışında birini yemin ettirmesi caiz değildir. Ancak bunun lehine bir delil yoktur. Dolayısıyla daha doğru olan görüş, şüpheyi ve anlaşmazlığı ortadan kaldırmak için hasmın, onun vekilinin veya iki adil şahidin huzurunda olmak kaydıyla bunun caiz olduğudur.
Hüküm 1061: Bir kimse asla yemin etmeyeceğine dair yemin ederse, ancak bir hakkını ispat etmesi yemine bağlı olursa, yemin etmesi caizdir. Bu durumda yemini bozulmuş sayılmaz. Fakat ihtiyaten yemin kefareti vermesi gerekir. Evet, adak adayan kişi bu gibi durumlarda, hakkının zayi olması sonucunu doğursa bile, yemin etmemeyi özellikle kastetmişse, niyet edip söz verdiği şeye bağlı kalması vaciptir.
Hüküm 1062: Bir kimse, ölen bir kişiden alacağı olduğunu iddia eder ve mirasçının da bunu bildiğini öne sürerse, mirasçı ise bunu inkâr ederse, mirasçıya bilmediğine dair yemin ettirebilir. Aksi takdirde, mirasçıya yemin teklif edilmez.
Hüküm 1063: Bir kimse, ölen bir kişiden alacağı olduğunu iddia eder ve mirasçıların onun ölümünden haberdar olduklarını ve ölenin onlarda mal bıraktığını öne sürerse, mirasçılar bunu kabul ederse borcu ödemeleri gerekir. Aksi takdirde ya ölümden haberdar olmadıklarına ya da ölenin kendilerinde malı bulunmadığına dair yemin etmeleri gerekir.
Hüküm 1064: Had (ceza) gerektiren davalar, ancak beyyine (delil) veya ikrar (itiraf) ile ispat edilir. Bu tür davalarda inkâr edene yemin teklif edilmez.
Hüküm 1065: Hırsızlık suçundan doğan iki hak olan Allah hakkı (had cezası) ve kul hakkı (tazminat) arasında ispat bakımından bir zorunluluk yoktur. Buna göre, delil bulunmadığında hırsızlığı inkâr eden kişi yemin ederse, tazminat sorumluluğu düşer. Ancak davacı bir şahit getirir ve yemin ederse, inkâr eden kişi tazminat öder. Had cezası ise ancak beyyine veya ikrar ile sabit olur ve yeminle düşmez. Dolayısıyla, yeminden sonra beyyine (delil) ortaya çıkarsa, had cezası uygulanır.
Hüküm 1066: Ölen kişinin bir borcu varsa ve alacaklı, ölen kişinin de başka birinden alacağı olduğunu iddia ederse (yani ölen kişi, davacıya borçlu, bir başkasına ise alacaklı ise), durum şöyledir: Eğer borç, terekenin tamamını kapsıyorsa, alacaklı davalıya başvurarak borcu ondan talep eder. Eğer davacı delil sunarsa ne âlâ, aksi takdirde davalının yemin etmesi gerekir. Şayet borç miktarı terekenin tamamını karşılamazsa, mirasçılarda müteveffaya ait -başkasının zimmetinde olduğu iddia edilen mal dışında- bir mal bulunuyorsa, alacaklı mirasçılara başvurarak alacağını onlardan talep eder. Delil sunarsa veya mirasçılar borcu kabul ederse ödeme yapmaları gerekir. Aksi takdirde, bilmediklerine dair yemin etme hakları vardır. Eğer mirasçıların elinde ölene ait ne malın kendisi ne de terekede tasarrufta bulunmaları sebebiyle bedeli varsa, iki durum söz konusudur:
Birinci durumda: Mirasçılar ya ölenin başka birinden alacağı olduğunu bilmediklerini iddia ederler ya da bunu kabul ederler. Birinci durumda alacaklı, o üçüncü kişiye başvurur. Delil sunarsa veya o kişi borcu kabul ederse hakkını alır. Aksi takdirde, üçüncü kişi yemin eder.
İkinci durumda: alacaklı, mirasçılara başvurur; onlar da üçüncü kişiye başvurarak ölenin alacağını talep ederler. Bu konuda delil sunarlarsa veya o kişi borcu kabul ederse, alacak onların lehine hükmedilir. Aksi takdirde, üçüncü kişinin yemin etmesi gerekir. Ancak, mirasçılar o üçüncü kişiye başvurmaktan kaçınırlarsa, alacaklının belirtildiği şekilde doğrudan ona başvurup alacağını talep etme hakkı vardır.
Hüküm 1067: Mal davalarında, bir adil şahidin tanıklığı ve davacının yemini ile iddia ispatlanır. Meşhur görüşe göre bunda, şahitliğin yeminden önce yapılması şarttır. Şayet bunun tersi yapılırsa, yani yemin şahitlikten önce edilirse iddia ispatlanmış sayılmaz. Bunun anlamı şudur: İhtiyaten yapılması gereken, adil şahidin tanıklığından sonra yeminin tekrarlanmasıdır. Bütün bu hükümler, ölü dışındaki bir kimseye karşı açılan davalar için geçerlidir. Ölüye karşı açılan davalara ilişkin hükümler ise daha önce geçmişti.
Hüküm 1068: Bir davada, iddia edilen malın, ister bir malın kendisi (ayn) ister bir borç (deyn) olsun, bir adil şahidin tanıklığı ve davacının yemini ile ispat edilmesi genel olarak kabul görmüş görüştür. Mala ilişkin olmayan diğer hakların ise bu iki delille (bir şahit ve bir yemin) ispat edilemeyeceği görüşü daha kuvvetlidir.
Hüküm 1069: Bir grup, murislerine (miras bırakanlarına) ait bir mal üzerinde hak iddia eder ve tek bir şahit gösterirse, hepsi yemin ettiği takdirde mal, payları oranında aralarında paylaştırılır. Eğer içlerinden bazıları yemin eder de diğerleri yemin etmekten kaçınırsa, hak sadece yemin edenler için sabit olur; yemin etmeyenler hak sahibi olmaz. Şayet iddia edilen şey bir alacak ise, yemin eden kendi payını alır ve bu paya başkası ortak olamaz. Eğer iddia edilen şey aynî bir mal (taşınır/taşınmaz mülk) ise, davalı ile o mal üzerinde kendi payı oranında ortak olur. Bu durumda davalının, diğer mirasçılarla onların payları oranında anlaşmaya gitmesi ihtiyaten daha uygundur. Aynı durum, bir grup lehine mal vasiyet edildiği iddiası için de geçerlidir. Bu durumda da tek bir şahit gösterirlerse, hak sadece yemin edenler için sabit olur, yemin etmeyenler hak sahibi olmaz.
Hüküm 1070: Miras bırakanlarının kendilerine bir mal bıraktığını iddia eden kimseler arasında bir çocuk bulunursa, meşhur görüşe göre bu çocuğun velisi, onun hakkını ispatlamak için yemin etme yetkisine sahip değildir. Bilakis, çocuğun payı o ergenliğe ulaşana kadar bekletilir. Şayet bu çocuk ergenliğe ulaşmadan vefat ederse, onun mirasçısı kendi yerine geçer. Dolayısıyla, mirasçısı yemin ederse payını alır, aksi takdirde bir hak talep edemez.
Ancak bu meselede ileri sürülen hüküm tartışmalıdır. Zira eğer veli, hakkın varlığını biliyorsa, bu durumda onun bilgisi diğer mirasçının şahitliğini tamamlayan bir şahitlik sayılır ve böylece beyyine (ispat delili) gerçekleşmiş olur. Eğer veli hakkın varlığını bilmiyorsa, zaten yemin etmesi caiz değildir.
Hüküm 1071: Mirasçılardan bazıları, ölen kişinin evini nesilden nesile kendilerine vakfettiğini iddia eder, diğerleri ise bunu inkâr ederse, iddia sahipleri delil (beyyine) getirirlerse vakıf olduğu ispatlanır. Aynı şekilde, bir şahitleri olur ve hepsi yemin ederse yine vakıf olduğu sabit olur. Fakat hepsi yemin etmekten kaçınırsa, vakıf olduğu ispatlanmaz ve iddiaya konu olan mal, ölen kişinin borçları veya vasiyetleri varsa bunlar düşüldükten sonra mirasçılar arasında paylaştırılır. Bu taksimden sonra, vakıf olduğunu iddia eden kişinin kendi ikrarı esas alınarak onun hissesinin vakıf olduğuna hükmedilir. İddia sahiplerinden bazısı yemin edip bazısı etmezse, yemin edenin hissesi için vakıf olduğu sabit olur. Bu durumda, ölen kişinin bir vasiyeti veya borcu varsa, kalan maldan karşılanır ve ardından diğer mirasçılar arasında paylaştırılır.
Hüküm 1072: Mirasçılardan biri yemin etmekten kaçınır ve hâkimin hükmünden önce vefat ederse, onun mirasçısı kendi yerine geçer. Eğer mirasçısı yemin ederse, kendi payında vakıf sabit olur; etmezse olmaz.
Hüküm 1073: Parçaları eşit olan ortak mallarda taksim (bölüşme) işlemi yapılır. Ortağın, diğer ortağından malın taksimini talep etme hakkı vardır. Eğer diğeri bundan kaçınırsa, taksime zorlanır.
Hüküm 1074: Parçaları eşit olmayan ortak mallarda taksim işlemi şu şekillerde düşünülebilir:
Birincisi: Taksimin bütün ortaklara zarar vermesi.
İkincisi: Taksimin bazı ortaklara zarar verip diğerlerine vermemesi.
Üçüncüsü: Taksimin hiçbir ortağa zarar vermemesi.
Birinci durumda: Zorla taksim caiz değildir, ancak rıza ile caizdir.
İkinci durumda: Zarar görecek olan ortak taksime razı olursa mesele yoktur, aksi takdirde onu taksime zorlamak caiz değildir.
Üçüncü durumda: Taksimden kaçınan ortağı zorlamak caizdir.
Hüküm 1075: Ortaklardan biri taksim talep ettiğinde, bu talebinin karşılanması gerekir. Bu taksimin, ifraz (ayırma) taksimi veya ta'dil (denkleştirme) taksimi olması fark etmez.
Birincisi: Ortak malın, tahıllar, yağlar, paralar ve benzeri şeyler gibi, kısımlarının değer bakımından eşit olması durumudur.
İkincisi: Değer açısından eşit kısımlara sahip olmayan ortak mülklerde olduğu gibidir. Elbiseler, evler, dükkânlar, bahçeler, hayvanlar ve benzeri mallar bu duruma örnektir. Bu gibi durumlarda öncelikle hisselerin değer açısından eşitlenmesi gerekir. Örneğin, bir elbise bir dinar, diğer iki elbisenin her biri ise yarım dinar değerinde ise, ilk elbise bir hisse, diğer ikisi de bir hisse sayılır ve sonra ortaklar arasında paylaştırılır.
Ancak denkleştirme bedeli ödenmeden taksim mümkün değilse, örneğin ortak mülk, biri bin dinar diğeri bin beş yüz dinar değerinde iki arabadan oluşuyorsa, bu durumda taksim ancak denkleştirme bedeli ödenerek yapılabilir. Şöyle ki, daha değerli olanı alan kişi diğerine iki yüz elli dinar öder. Bu konuda anlaşırlarsa taksim gerçekleşir. Anlaşamazlarsa, örneğin her ikisi de daha değerli olanı talep ederse, her birinin hissesi kura ile belirlenir.
Hüküm 1076: Ortak mülk fiilen bölünmeye elverişli değilse ve ortaklardan biri taksim talep ederken, diğeri mülkü alıp diğer ortağın hissesinin değerini ödemeye razı olmazsa, iki şeyden birine zorlanırlar: Ya mülkü alıp diğer ortağın hissesinin değerini ödeyecek tarafı belirlemek için kura çekmek ya da mülkü satıp bedelini aralarında paylaştırmak.
Hüküm 1077: Mülk, ayırma veya denkleştirme yoluyla bölünmeye elverişli değilse ve ortaklardan biri denkleştirme bedeli ödenerek taksim yapılmasını talep eder, diğeri ise buna yanaşmazsa, yanaşmayan ortak buna zorlanır. Mülkü kimin alacağını belirlemek için kura çekme konusunda serbest bırakılırlar. Eğer bu konuda zorlanması mümkün olmazsa, mülkü satmaya zorlanır ve bedeli aralarında paylaştırılır. Bu da mümkün olmazsa, şer'î hâkim veya vekili mülkü satar ve bedelini aralarında paylaştırır.
Hüküm 1078: Taksim, bağlayıcı bir akittir. Bu nedenle ortaklardan birinin, taksimde hata ve yanlışlık yapıldığı iddiasıyla bile olsa, bu akdi feshetmesi caiz değildir. Eğer bu iddiasını delil ile ispat ederse kabul edilir, aksi takdirde iddiası dinlenmez. Ancak, ortağının bu hatayı bildiğini iddia ederse, bilmediğine dair ona yemin ettirme hakkı vardır.
Hüküm 1079: Taksimden sonra malın bir kısmının başkasına ait olduğu ortaya çıkarsa, şayet bu kısım sadece bir ortağın payında ise taksim batıl olur. Eğer her ikisinin payında da mevcutsa ve oranlar eşit ise taksim geçerlidir ve her biri, aldığı başkasına ait malı sahibine iade etmekle yükümlü olur. Fakat oranlar eşit değilse, örneğin başkasına ait malın üçte ikisi birinin, üçte biri diğerinin payında ise bu durumda da taksim batıl olur.
Hüküm 1080: Varisler, murisin (Miras bırakanın) mirasını aralarında taksim ettikten sonra murisin bir borcu olduğu ortaya çıkarsa; varislerin bu borcu kendi şahsi mallarından ödemeleri, alacaklının murisi ibra etmesi veya bir bağışçının bu borcu üstlenmesi durumunda yapılan taksim geçerli olur. Aksi takdirde taksim işlemi batıl olur. Bu durumda, öncelikle mirastan murisin borcunun ödenmesi ve ardından kalan malın varisler arasında taksim edilmesi gerekir. Varisler dilerlerse, önceki taksimi geçerli sayıp borcu hisseleri oranında kendi paylarından da karşılayabilirler.