Yargı ile Fetva Arasındaki Fark
Fetva, uygulama alanları dikkate alınmadan genel hükümlerin beyan edilmesidir. Fetva, ancak fetvayı veren müftüyü taklit etmesi gereken kimseler için bir delil (hüccet) teşkil eder. Uygulamada esas olan, müftünün görüşü değil, taklit edenin kendi görüşüdür.
Yargı'ya gelince: dava ve çekişme konusu olan kişisel meselelere dair hüküm vermektir. Hâkim, "falan mal Zeyd'indir" veya "falan kadın filancanın eşidir" ve benzeri konularda hüküm verir. Bu hüküm, taraflardan biri veya her ikisi müçtehit olsa bile herkes için geçerlidir. Evet, davanın kaynağı bazen fetva farklılığı olabilir. Örneğin, mirasçılar araziler konusunda anlaşmazlığa düşer ve çocuğu olan eş bu arazilerden miras payı iddia ederken, diğer mirasçılar onun bu haktan mahrum olduğunu iddia eder ve bir hâkime başvururlarsa, hâkimin vereceği hüküm, aleyhine hükmedilen tarafın fetvasına başvurduğu kimsenin fetvasına aykırı olsa bile her iki taraf için de geçerlidir.
Hüküm 1033: Yargı, toplumsal bir farzdır (vacib-i kifâî). Yani toplumun bir bütün olarak, kendi bireylerinden bazılarını yargı görevini yerine getirmeleri ve insanlar arasındaki anlaşmazlıkları çözmeleri için ehil kılması gerekir. Eğer bunu yapmazlarsa, hepsi günahkâr olur.
Hüküm 1034: Kadılar, kamu davalarına bakan şer'i hâkim tarafından atanır. Şer'i hâkim, kadılara onurlu bir yaşam sağlayacak maddi imkânları temin etmekle yükümlüdür. Bu, zayıf karakterli kimselerin rüşvet ve benzeri yollara başvurmasını engellemek içindir. Nitekim Emiru'l-Müminin İmam Ali'nin (Aleyhi's-Selam) Malik el-Eşter'e yazdığı ahitnamede şöyle buyrulur: "Kadının (yargıcın) kararlarını sık sık denetle ve ona, sıkıntısını giderecek ve insanlara olan ihtiyacını azaltacak derecede bolca ihsanda bulun."
Hüküm 1035: Yargıda rüşvet almak haramdır. Bu konuda rüşveti alan ile veren arasında bir fark yoktur.
Hüküm 1036: Kadı iki türdür: Mensup kadı (atanmış yargıç) ve tahkim kadısı (tarafların seçtiği yargıç).
Hüküm 1037: Davalı tarafların mahkemeye başvuracakları kadıyı belirlemesi, eğer söz konusu olan hakem kadı ise her ikisinin de rızasına bağlıdır. Ancak dava atanmış kadıya götürülmek istenirse, meşhur görüşe göre kadıyı belirleme hakkı davacıya aittir. Bununla birlikte, kadının tarafların taklit konusundaki farklılıklarını (eğer varsa) gözetmesi veya konuyu şer'i hâkime havale etmesi yerindedir. Tarafların dava açıp hangi kadıya başvuracakları konusunda anlaşmazlığa düşmeleri halinde de hüküm böyledir.
Hüküm 1038: Kadıda şu özelliklerin bulunması gerekir:
Birincisi: Buluğ (ergenlik),
İkincisi: Akıl,
Üçüncüsü: Erkek olmak,
Dördüncüsü: İman,
Beşincisi: Nesebin temizliği (Veled-i zina olmamak),
Altıncısı: Adalet,
Yedincisi: Rüşd (akli olgunluk),
Sekizincisi: Mensup kadı (atanmış yargıç) için içtihat (müçtehit olmak).
Hüküm 1039: Hâkimin, davalı taraflar arasında beyyine (delil), ikrar (itiraf) ve yemin ile hüküm verebildiği gibi, kendi ilmiyle de hüküm vermesi caizdir. Ancak bunun şartı, töhmet ve şüpheyi önlemek amacıyla davalı tarafların buna rıza göstermesidir. Bu konuda Allah hakkı ile kul hakkı arasında bir fark yoktur.
Hüküm 1040: Bir davanın dinlenebilmesi için kesin bir şekilde ileri sürülmesi gerekir. Zan veya ihtimale dayalı davalar dinlenmez.
Hüküm 1041: Bir kimse, bir başkasından mal iddia ettiğinde, karşı taraf ya bunu ikrar eder (kabul eder), ya inkâr eder ya da susar; yani ne ikrar ne de inkâr eder. Burada üç durum söz konusudur:
Birincisi: Davalının itiraf etmesi. Bu durumda hâkim, itirafa göre hükmeder ve karar uygulanır.
İkincisi: Davalının inkâr etmesi. Bu durumda davacıdan delil (beyyine) getirmesi istenir. Eğer delil sunarsa, buna göre hüküm verilir. Aksi takdirde, inkâr eden (davalı) yemin eder. Yemin ederse dava düşer. Hâkimin kararından sonra davacının, yemin eden kişinin malından kendi alacağını tahsil etmesi helal olmaz. Ancak, yemin eden kişi sonradan yalan söylediğini itiraf ederse davacının ondan malı talep etmesi caiz olur. Eğer davalı malı vermekten kaçınırsa, davacının onun mallarından kendi alacağını tahsil etmesi helal olur.
Üçüncüsü: Davalının sessiz kalması. Bu durumda davacıdan delil istenir. Eğer delil getiremezse ve davacı da razı olup talep ederse, hâkim davalıyı yemin etmeye zorlar. Yemin ederse mesele kapanır. Aksi takdirde, hâkim yemini davacıya geri çevirir (reddeder).
Şayet davalı durumu bilmediğini iddia ederse ve davacı da onu yalanlamazsa, davacının ona yemin ettirme hakkı yoktur. Ancak yalanlarsa, bilmediğine dair ona yemin ettirir.
Hüküm 1042: İnkâr eden (davalı) yemin ettikten ve hâkim onun lehine hüküm verdikten sonra, davacının davasına ilişkin getireceği delil dinlenmez.
Hüküm 1043: İnkâr eden (davalı) yemin etmekten kaçınır ve yemini davacıya yöneltirse, davacı yemin ettiği takdirde iddiası sabit olur. Yemin etmekten kaçınırsa (nükul ederse) davası düşer.
Hüküm 1044: İnkâr eden (davalı), ne yemin edip ne de yemini davacıya yönelterek yemin etmekten kaçınırsa, hâkim yemini davacıya yöneltir. Davacı yemin ederse, lehine hükmedilir.
Hüküm 1045: Davacı delil sunduktan sonra hâkimin ona yemin ettirme yetkisi yoktur. Ancak davası ölü bir kimseye karşı ise bu durum istisnadır. Bu takdirde hâkim, deliline ek olarak hakkının ölünün zimmetinde devam ettiğine dair davacıdan yemin talep edebilir.
Hüküm 1046: Görünen o ki, zikredilen hüküm sadece borca özgü değildir. Bilakis, İmam Kâzım'ın (Aleyhi's-Selam) Abdurrahman b. Ebu Abdullah'tan gelen rivayetteki gerekçesinin ("...Aksi takdirde hakkı yoktur. Çünkü biz, onun (borçlunun) bilmediğimiz bir yerde bir delille veya ölmeden önce delilsiz olarak (borcunu) ödemiş olabileceğini bilemeyiz.") zan edildiği her durumda bu hüküm geçerlidir.
Hüküm 1047: Ölünün aleyhine açılan davada, davacının ölünün kendisine, vekiline veya üzerinde velâyeti bulunan kimseye borçlu olduğunu iddia etmesi arasında bir fark yoktur. Bütün bu durumlarda davanın sabit olması için beyyineye yemin eklenmesi şarttır. Yine davacının mirasçı, vasî veya yabancı biri olması arasında da fark yoktur.
Hüküm 1048: Ölenin borcu delil (beyyine) dışında bir yolla, örneğin mirasçıların borcu kabul etmesiyle, hâkimin kendi bilgisiyle veya ilim ifade eden bir şayiayla (yaygın söylenti) sabit olursa ve ölenin borcunu ödemiş olma ihtimali de bulunursa, bu durumda yemin eklenmesi gerekir mi gerekmez mi? Bu konuda iki görüş vardır; daha doğru olan birinci görüştür (yeminin gerektiğidir).
Hüküm 1049: Davacı, ölen aleyhine bir şahit getirip yemin ederse, borcun bu şekilde ispatlandığı meşhurdur (yaygın görüştür). Peki, başka bir yemine daha ihtiyaç var mıdır? Bu konuda ihtilaf vardır. Gerekmediği söylenmiş, gerekli olduğu da söylenmiştir. Daha doğru olan ikinci görüştür (yeminin gerektiğidir).
Hüküm 1050: Çocuk, akıl hastası veya gaip (kayıp) bir kimse aleyhine bir borç için delil (beyyine) getirilirse, yemin eklenmesi gerekir mi? Bu konuda tereddüt ve ihtilaf vardır. En doğru olan görüş, borcun ödenmiş olma ihtimali bulunduğu takdirde, gerekçenin umumiliği sebebiyle bu durumun da bir önceki mesele gibi olduğudur (yeminin gerektiğidir).
Hüküm 1051: Birinci hâkimin hükmünden sonra başka bir hâkime başvurmak caiz değildir. İkinci hâkimin de birinci hâkimin hükmünü bozması caiz değildir. Ancak birinci hâkimin (aranan) şartları taşımaması, hükmünün Kitap ve Sünnet' ten kesin olarak sabit olan bir şeye aykırı olması veya ilk hükmün hatalı olduğunu ispatlayan yeni delillerin ortaya çıkması durumları müstesnadır.
Hüküm 1052: Davacı hakkını talep ettiğinde davalı gaip (kayıp) ise ve o anda mahkemeye getirilmesi mümkün değilse, bu durumda davacı iddiasını delillerle ispatlarsa, hâkim delillere dayanarak davacı lehine hükmeder, hakkını davalının mallarından alıp kendisine verir ve karşılığında ondan bir mal kefili alır. Gaip olan davalı geri döndüğünde kendi delillerini sunma hakkına sahiptir. Eğer davacının kendisinden hiçbir alacağı olmadığını ispatlarsa, hâkim davacıya verdiği malı geri alıp davalıya iade eder. Malın kendisi mevcut değilse, bedeline başvurulur.
Hüküm 1053: Müvekkil hazırda bulunmuyorsa ve vekili borçludan, borçlunun ikrarı veya şahitliği ile sabit olan hakkını ödemesini talep ederse, borçlu da borcunu müvekkile ödediğini veya müvekkilin kendisini ibra ettiğini iddia ederse; eğer bu iddiasını şahitlerle ispat ederse durum öyledir. Aksi takdirde, borcunu vekile ödemesi gerekir. Borçlu, vekilin ödemenin yapıldığından veya ibra edildiğinden haberdar olduğunu iddia etmediği sürece, hâkimin hakkın devam ettiğine dair vekile yemin ettirmesi caiz değildir.
Hüküm 1054: Hâkim, bir kişinin borçlu olduğuna hükmeder ve mahkûm olan kişi borcunu ödemekten kaçınırsa, hâkimin onu hapsetmesi ve ödemeye zorlaması caizdir. Ancak, mahkûm olan kişi ödeme güçlüğü çekiyorsa (Mu'sir ise) hapsedilmesi caiz değildir; bilakis hâkim, ödeme imkânı buluncaya kadar ona mühlet verir.