EŞLERİN MİRASI
Hüküm 1018: Vefat eden eşinin (hanımının) çocuğu (veya torunları) yoksa, koca mirasının yarısını alır. Eşinin (hanımının, kendinden olmasa bile) çocuğu varsa, mirasın dörtte birini alır. Mirasın geri kalanı ise diğer mirasçılara taksim edilir.
Kocası vefat eden kadına gelince; eğer kocanın çocuğu (veya torunları) yoksa, terekenin dörtte birini alır. Kocanın (kendinden olmasa bile) çocuğu varsa, terekenin sekizde birini alır. Geri kalan mal ise diğer mirasçılara verilir. Ancak meşhur görüşe göre, kadının mirası konusunda özel bir hüküm vardır. Zira kadın, bazı mallardan hiçbir şekilde miras alamaz; bu malların ne kendisinde ne de değerinde ve bedelinde bir payı yoktur. Bu mallar, ev arsası, tarla ve içindeki su kanalı yatakları gibi genel olarak tüm arsalardır.
Bazı mallardan ise kadın, bizzat malın kendisinden miras alamaz, ancak değerinden miras alır. Yani malın kendisi üzerinde bir hakkı yoktur, sadece mali değeri üzerinden payı vardır. Bu durum, evlerde ve diğer yerlerde bulunan ağaçlar, ekinler ve binalar için geçerlidir. Kadının bu malların değerinden payı vardır ve ödemenin yapıldığı gündeki değeri esas alınır. Bizim görüşümüze göre bu, Masum İmam'dan sadır olmuş velayete dayalı bir hükümdür.
Günümüzde bu konuda, gerekli şartları taşıyan Veliyy-i Fakih'e müracaat edilir. Eğer o bu hükmü uygularsa mesele yoktur; aksi takdirde birinci kısımdaki hüküm, ikinci kısımdaki gibi olur. Mirasçılar arasında uzlaşmaya gidilmesi, özellikle de eşin genellikle onların annesi olduğu göz önünde bulundurulduğunda, ihtiyata en uygun olanıdır. Bu durumda onun tarafının gözetilmesi daha uygundur.
Eğer mirasçı, kadına değerin yerine malların kendisini bağışlarsa kadının bunu kabul etmesi gerekir ve böylece mirasçı ile birlikte malda ortak olur.
Söz konusu mallar dışındaki terekenin diğer kısımlarında ise, eş diğer mirasçılar gibi ondan miras alır.
Kadının değer üzerinden miras alacağı malların kıymetinin belirlenmesi yöntemine gelince; bu, kıymet takdiri yapan uzmanların, bir ev veya bahçenin satışı sırasında araziyi hesaba katmaksızın sadece bina veya ağaçların değerini belirlemede kullandıkları genel geçer usule göredir. Bu, gayrimenkullerin değerini takdir ederken aralarında yaygın olan bir uygulamadır. Kadının mirası, bu esasa göre çıkarılan değer üzerinden verilir.
Hüküm 1019: Diğer mirasçıların, eşin miras aldığı mallarda, hatta ağaçlar ve ev binası gibi değerinden pay aldığı mallarda dahi ondan izin almaksızın tasarrufta bulunmaları caiz değildir.
Hüküm 1020: Birden fazla zevce bulunması durumunda, dörtte bir (1/4) veya sekizde bir (1/8) hisse onlar arasında paylaştırılır. Onlardan biriyle veya birkaçıyla zifaf gerçekleşmemiş olsa dahi bu böyledir. Evet, kendisiyle zifaf gerçekleşmemiş ve erkeğin öldüğü hastalığı sırasında onunla evlenilmişse, bu nikah batıldır; böyle bir kadının ne Mehri ne de mirası vardır. Ancak, eğer bir erkek, ölüm hastalığı halindeki bir kadınla evlenirse, zifaf gerçekleşmemiş olsa dahi kadından miras alır.
Hüküm 1021: Ric'î (dönüşü mümkün olan) talak ile ayrılan eşler, idde süresi devam ettiği müddetçe birbirlerine mirasçı olurlar. İdde süresi bittiğinde veya talak-i Bâin (Geri dönüşü olmayan boşama) olduğunda ise mirasçılık söz konusu olmaz.
Hüküm 1022: Bir erkek, hastalık hâlindeyken eşini boşar ve bu tarihten itibaren kamerî on iki ay, yani bir yıl dolmadan vefat ederse, kadın şu üç şartın sağlanması durumunda kocasına mirasçı olur:
1- Kadının, kocanın bir yıl içindeki vefatına kadar başka biriyle evlenmemiş olması.
2- Boşanmanın, bir bedel karşılığında veya bedelsiz olarak kadının kendi talebi ve rızasıyla gerçekleşmemiş olması.
3- Kocanın o hastalıktan dolayı veya başka bir sebeple de olsa o hastalık süreci içinde ölmesi. Eğer o hastalıktan iyileşir de başka bir sebeple vefat ederse, kadın ona mirasçı olamaz.
Hüküm 1023: Kadının, kocasının izniyle kullandığı elbise ve benzeri şeyler, kocası bunları ona temlik etmemişse (mülkiyetine geçirmemişse), terekenin bir parçası sayılır. Bütün mirasçılar bundan pay alır, sadece kadına ait olmaz.