Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

İLK TABAKANIN MİRASI

Evlatların varlığı durumunda anne ve babanın her birinin tayin edilmiş payı altıda birdir (1/6). Evlatların olmaması durumunda ise, anne için (mirasa engel olan başka bir durum yoksa) üçte bir (1/3), engel durumu varsa altıda bir (1/6) pay vardır. Babanın ise bu durumda belirlenmiş bir payı olmayıp kalan mirası alır. Tek kız çocuğunun payı yarısı (1/2), iki veya daha fazla kız çocuğunun payı ise üçte ikisidir (2/3). Erkek evlatların ise ister tek ister çok olsunlar, belirlenmiş bir payları yoktur. Eğer mirasçıların tamamı, anne-baba ve bir kız çocuğu gibi, pay sahibi (ashâb-ı ferâiz) ise, payları verildikten sonra terekeden bir miktar artarsa, bu kalan miktar onlara payları oranında tekrar dağıtılır. Bu işleme "redd" denir. Eğer tereke, anne-baba, iki kız çocuğu ve eş gibi durumlarda, tayin edilmiş payları karşılamaya yetmezse, eksiklik bazı pay sahiplerinin hisselerinden düşülür. Bunun detayları Allah'ın izniyle ileriki konularda açıklanacaktır. Hüküm 1001: Ölen kişinin birinci dereceden çocukları dışında bir yakını yoksa, mirasın tamamını çocukları alır. Sadece bir çocuğu varsa, erkek veya kız fark etmeksizin, mirasın tamamı o çocuğa kalır. Birden fazla çocuğu olup hepsi erkek veya hepsi kız ise, mirası aralarında eşit olarak paylaşırlar. Eğer ölen kişinin hem erkek hem de kız çocukları varsa, erkek çocuğa kız çocuğun payının iki katı verilir. Örneğin, bir erkek ve bir kız çocuk bırakan kimsenin mirası üç hisseye bölünür; iki hisse erkek çocuğa, bir hisse de kız çocuğa verilir. Hüküm 1002: Ölen kişinin birinci dereceden akrabaları arasında sadece anne veya babasından biri hayatta ise, mirasın tamamını o alır. Anne ve babanın her ikisinin de hayatta olması durumunda ise, hacb (engel) durumu yoksa baba mirasın üçte ikisini, anne de üçte birini alır. Ancak mirastan mahrumiyete sebep olan (engel koyan) akrabaların bulunması halinde annenin payı üçte birden altıda bire düşer ve kalan babaya verilir. Hacb (engel koyan) edenlerden kasıt, ölen kişinin aşağıda belirtilen şartları taşıyan erkek veya kız kardeşlerinin bulunmasıdır. Bu durumda kardeşler mirastan pay almasalar dahi anneyi üçte birden mahrum bırakırlar ve annenin payı üçte birden altıda bire düşer. Bu şartlar şunlardır: 1- Çocuğun ölümü anında babanın hayatta olması. 2- Kardeşlerin en az iki erkek, dört kız veya bir erkek ile iki kız kardeş olması. 3- Kardeşlerin, ölen kişinin hem anne hem baba bir (öz) veya sadece baba bir (üvey) kardeşleri olması. 4- Fiilen doğmuş olmaları; anne karnında (cenin) olmaları yeterli değildir. 5- Müslüman olmaları. 6- Hür olmaları. Hüküm 1003: Varislerin bir araya gelme ihtimalleri çok sayıdadır. "Fakihler için Matematik" er-Riyâziyyât li'l-Fakîh adlı kitabımızda bu ihtimallerin nasıl tespit edilip sınırlandırılabileceğini açıkladık. Ancak fıkıh alimleri, ilmihal kitaplarında genellikle bu durumların başlıcalarını zikretme yolunu izlemişlerdir. Anne ve babanın çocuklarla birlikte mirasçı olduğu durumlarda farklı ihtimaller ortaya çıkar: Bunlardan biri şöyledir: Anne ve baba, tek bir kız çocuk ile birlikte mirasçı olur ve ölen kişinin hacb (engel teşkil eden), yukarıda belirtilen şartları taşıyan kardeşleri de bulunmaz. Bu durumda anne ve baba altıda birer (toplamda altıda iki), kız çocuk ise yarım (altıda üç) pay alır. Geriye kalan fazlalık (redd), herkese payları oranında geri verilir. Böylece miras beş hisseye bölünür; anne ve babanın her birine birer hisse, kız çocuğa ise üç hisse düşer. Bunlardan bir diğeri de: Bir diğer durum ise, anne ve babanın tek bir kız çocuğuyla birlikte olması ve ölenin (mirasçılığa) engel olma (hacb) şartlarını taşıyan kardeşlerinin bulunmasıdır. Bazı fakihler, bu durumun hükmünün önceki durumun hükmü gibi olduğunu ve malın yine beş hisseye bölünmesi gerektiğini, kardeşlerin varlığının bir etkisinin olmadığını belirtmişlerdir. Ancak yaygın (meşhur) görüşe göre, kardeşler anneyi hacb eder (mirasçılığını engeller) ve bu durumda mal altıda birler şeklinde (altı hisseye) bölünür. Kız çocuğuna bundan (mirastan) üç tam hisse verilir, ayrıca bir altıda birin dörtte üçü de ona verilir. Annenin payı altıda bire düşerken, babanın payı altıda bir ve bir altıda birin dörtte biri olur. Sonuç olarak miras yirmi dört hisseye bölünür: bunun dört hissesi anneye, beş hissesi babaya ve kalan on beş hisse ise kıza verilir. Bu mesele ihtilaftan (şüpheden) uzak değildir; bu nedenle, annenin payındaki beşte bir ile altıda bir arasındaki farklılıkta ihtiyat (tedbir) gerekliliğine riayet etmek ihmal edilmemelidir. Bunlardan biri de şudur: Anne-baba ile birlikte tek bir erkek evlat bulunursa, miras altı paya bölünür. Anne ve babadan her birine birer pay verilir, çocuğa ise dört pay verilir. Anne-baba ile birlikte birden fazla çocuk bulunması durumunda da durum aynıdır. Bu halde de anne ve babadan her birine altıda bir (1/6) pay verilir, kalan dört pay ise çocuklara kalır. Eğer çocukların tamamı erkek ise veya aralarında hem erkek hem de kızlar varsa, bu payı erkek çocuğa kız çocuğun iki katı düşecek şekilde aralarında taksim ederler. Ancak mirasçılar sadece kız çocuklarından oluşuyorsa, paylaşımın nasıl yapılacağı daha önce açıklanmıştır. Hüküm 1004: Ebeveynden birinin çocuklarla birlikte mirasçı olduğu durumların da çeşitli hâlleri vardır: Birincisi: Ebeveynden birinin, tek bir kız evlatla birlikte mirasçı olmasıdır. Bu durumda mirasın dörtte biri anneye veya babaya, geri kalanın tamamı ise kız evlada verilir. İkincisi: Ebeveynden birinin, ölenin bir veya daha fazla erkek evladıyla birlikte mirasçı olmasıdır. Bu durumda ebeveynden birine mirasın altıda biri verilir, geri kalan ise erkek evlada kalır. Erkek evlatlar birden fazla ise kalan kısım aralarında eşit olarak paylaştırılır. Üçüncüsü: Ebeveynden birinin, ölenin kız evlatlarıyla birlikte mirasçı olmasıdır. Bu durumda anne veya baba mirasın beşte birini alır, geri kalan ise kız evlatlar arasında eşit olarak paylaştırılır. Dördüncüsü: Ebeveynlerden birinin, bir erkek ve bir kız evlatla birlikte bulunması halinde, mirasın altıda biri babaya veya anneye verilir ve kalanı çocukları arasında, erkeğe kızın iki katı hisse düşecek şekilde taksim edilir. Hüküm 1005: Miras bırakanın doğrudan bir oğlu veya kızı yoksa, miras onların çocuklarına (torunlarına) kalır. Oğlun çocuğu (torunu), kız olsa bile babasının hissesini miras alır; kızın çocuğu (torunu) ise, erkek olsa bile annesinin hissesini miras alır. Örneğin, bir kişi oğlunun kızı (torunu) ve kızının oğlu (torunu) varken vefat etse, oğlun kızı (torunu) iki hisse alır, kızın oğlu (torunu) ise bir hisse alır. Oğul çocukları veya kız çocukları birden fazla olursa, hepsi erkek veya hepsi kız ise, babalarının veya annelerinin hissesini eşit olarak paylaşırlar. Aksi takdirde, aralarında erkeğe kızın iki katı düşecek şekilde paylaştırılır.