Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

VASİYET VE VASİYET HÜKÜMLERİ

Hüküm 941: Vasiyet iki kısımdır: a) Temlikî (Mülkiyet) Vasiyet: Kişinin, malından veya bir hakkından bir şeyi ölümünden sonra başkasına bırakmasıdır. b) Ahdî (Ahit, sözleşme) Vasiyet: Kişinin, ölümünden sonra kendisiyle veya başkalarıyla ilgili bir işin sorumluluğunu bir şahsa bırakmasıdır. Belirli bir yere defnedilmesi, malından bir şeyin birine verilmesi veya küçük çocuklarına kayyımlık yapılması gibi durumlar buna örnektir. Hüküm 942: Vasiyet edenin (mûsî) ergen, akıllı, reşit ve kendi iradesiyle hareket eden biri olması şarttır. Dolayısıyla akıl hastasının, zorlanan kişinin ve sefihin (aptal, malını israf eden kimsenin) mallarıyla ilgili vasiyeti geçerli değildir. Ancak sefihin, cenaze hazırlıkları gibi malla ilgisi olmayan konulardaki vasiyeti geçerlidir. Aynı şekilde, on yaşına ulaşmamış çocuğun vasiyeti de geçerli değildir. Ancak on yaşına ulaşan çocuğun kamu yararına olan hayır işleri ile akrabaları ve yakınları için yaptığı vasiyet geçerlidir. Yabancılar lehine yaptığı vasiyetin geçerliliği ise şüphelidir. Yedi yaşına ulaşmış bir çocuğun az bir miktar mal için yaptığı vasiyetin geçerliliği de aynı şekilde şüphelidir. Bu iki durumda da ihtiyata uygun hareket edilmesi terk edilmemelidir. Ayrıca vasiyet edenin, isyan kastıyla kasten kendini öldürmemiş (intihar etmemiş) olması şarttır. Eğer kişi, kendini yaralama, zehir içme veya benzeri bir yolla ölüme maruz bıraktıktan sonra vasiyette bulunursa, mallarıyla ilgili vasiyeti geçersiz olur. Ancak cenaze hazırlıkları gibi malla ilgisi olmayan konulardaki vasiyeti geçerlidir. Aynı şekilde, bu fiili hata ile, sehven veya Allah yolunda cihat gibi bir isyan amacı gütmeden işlemesi ya da sağlığına kavuşacağını zannederken bu sebeple ölmesi durumunda vasiyeti geçerli olur. Keza, (yaralandıktan sonra) iyileşip de vasiyet etse veya (ölümüne sebep olan) eylemi yaptıktan sonra vasiyet edip, ardından iyileşse ve daha sonra ölse de vasiyeti geçerlidir. Yahut kendine o eylemi yapmadan önce vasiyet etse, sonra o eylemi yapsa da vasiyeti geçerlidir; hatta vasiyetten önce o eylemi vasiyetten sonra yapmayı niyet etmiş olsa bile vasiyeti geçerlidir. Hüküm 943: Vasiyetin geçerli olması için sözle ifade edilmesi veya yazılması şart değildir. Aksine, kişinin konuşma yetisi olsa dahi, maksadı anlatan bir işaret gibi vasiyete delalet eden her şey yeterlidir. Ölen kişiye ait, durumun karinelerinden anlaşıldığı üzere ölümünden sonra uygulanmasını istediği bir yazının bulunması da vasiyetin ispatı için yeterlidir. Ancak bu yazıyı daha sonra ona göre vasiyet etmek amacıyla yazdığı bilinirse, buna göre hareket etmek gerekmez. Hüküm 944: Bir kişide ölüm belirtileri ortaya çıktığında, üzerine bazı şeyler vacip olur: Birincisi: Emanetleri sahiplerine veya onların vekillerine iade etmek, bu durumu onlara bildirmek ya da kendilerine ulaşacağından emin olacak şekilde bir yol bulmaktır. İkincisi: Borçlarının, ölümünden sonra sahiplerine ulaşacağını garanti altına almaktır. Bu, borçları vasiyet ederek ve üzerine şahit tutarak da olabilir. Bu hüküm, vadesi henüz gelmemiş, vadesi gelmiş olup da alacaklıların talep etmediği veya ödeme gücünün bulunmadığı borçlar için geçerlidir. Aksi takdirde, ölüm korkusu olmasa bile bu borçların derhal ödenmesi vaciptir. Üçüncüsü: Humus, zekât ve mezalim (haksız kazançlar) gibi üzerine vacip olan şer'i hakların ödenmesini vasiyet etmektir. Bu, malı olup da o an ödeme imkânı bulamayan veya malı olmayıp da bazı müminlerin teberru ve ihsan olarak onun adına bu borçları ödeyeceğine dair kayda değer bir ihtimal bulunan durumlar için geçerlidir. Eğer malı ve ödeme imkânı varsa, ölüm belirtilerinin ortaya çıkmasını beklemeden bunları derhal ödemesi vaciptir. Dördüncüsü: Namaz, oruç, kefaret ve benzeri üzerine vacip olan şeylerin vefatından sonra yerine getirileceğini garanti altına almaktır. Malı varsa bu konuda vasiyet etmesi gerekir. Hatta malı olmasa ve başka birinin onun adına teberru olarak bunları kaza edeceğine dair kayda değer bir ihtimal varsa, yine de vasiyet etmesi vaciptir. Bazen, en büyük erkek evlat gibi, kişinin yapamadığı ibadetleri yerine getireceğine güvendiği biri varsa, vasiyet yerine sadece haber vermek de yeterli olabilir. Bu durumda, yerine getirilmemiş ibadetlerini ona bildirmesi kâfidir. Beşincisi: Başkasının yanında, zimmetinde veya bilmedikleri gizli bir yerde bulunan malını mirasçılarına bildirmektir. Eğer bunu bildirmemek, mirasçıların hakkının zayi olmasına yol açacaksa bu vaciptir. Babaya, küçükler için kayyım tayin etmek vacip değildir; ancak bunun ihmal edilmesi onların veya mallarının zayi olmasına sebep olacaksa, bu durumda baba için onlar üzerine kayyım tayin etmek vacip olur; tayin edilecek kişinin emin olması gerekir. Hüküm 945: Vefat eden kişinin, hayattayken malî gücü yettiği halde yapmadığı farz olan haccın masrafları ile zimmetindeki borçlar, zekât ve mezalim (başkalarının hakları) gibi malî haklar, vasiyet etmiş olsun ya da olmasın, terekenin aslından ödenir. Ancak, bunların terekesinin üçte birinden ödenmesini vasiyet etmişse, ileride geleceği üzere üçte birlik kısımdan ödenir. Hüküm 946: Hac masrafları ve diğer malî haklar ödendikten sonra terekesinden bir miktar artarsa, eğer vefat eden kişi terekesinin üçte birinin veya daha azının bir yere harcanmasını vasiyet etmişse bu vasiyetinin yerine getirilmesi gerekir. Aksi takdirde, artan malın tamamı mirasçılara aittir. Mirasçılar, bu maldan, vefat edenin zimmetinde kalmış olan kefaretler, malî adaklar, kaza namazları ve oruçları için başkasını görevlendirme (naip tutma) gibi mal harcamayı gerektiren farzları yerine getirmek için herhangi bir harcama yapmak zorunda değildir. Hüküm 947: Haccetu'l-İslam (farz olan hac) ve malî haklar dışındaki konularda yapılan vasiyet, terekenin üçte birini aşan miktarda geçerli olmaz. Örneğin, bir kimse malının yarısını Zeyd'e veya kendisi adına namaz kılınması ve oruç tutulması için birine ücretle verilmesini vasiyet ederse, vasiyetin üçte biri aşan kısmının geçerli olması mirasçıların onayına bağlıdır. Mirasçılar, vasiyet eden kişinin hayatında veya vefatından bir süre sonra bile olsa onay verirlerse vasiyet geçerli olur. Aksi takdirde, vasiyet aşan miktarda geçersiz olur. Eğer mirasçıların bir kısmı onay verip diğerleri vermezse, vasiyet sadece onay verenlerin payı oranında geçerli olur. Hüküm 948: Bir kimse, humus, zekât ve diğer borçlarının ödenmesini; kaza namazları ve oruçları için naip tutulmasını ve fakirleri doyurmak gibi müstahap işlere harcama yapılmasını vasiyet eder ve tüm bunların terekesinin üçte birinden yapılmasını belirtirse, öncelikle borçlar ödenir. Bundan bir miktar artarsa, oruç ve namaz için naip ücreti ödenir. Bundan da bir miktar artarsa, artan kısım müstahap işlere harcanır. Eğer terekenin üçte birlik kısmı sadece borçlarına yetiyorsa ve mirasçılar vasiyetin üçte biri aşan kısmına onay vermezse, borç dışındaki konulardaki vasiyet geçersiz olur. Hüküm 949: Bir kimse, borçlarının ödenmesini, kendisi adına oruç tutulup namaz kılınması için naip tutulmasını ve müstahap işlerin yapılmasını vasiyet eder, ancak bunların terekesinin üçte birinden yapılacağını belirtmezse, borçları terekenin aslından ödenir. Bundan bir miktar artarsa, terekenin üçte birlik kısmı namaz ve oruç için naip tutulmasına ve müstahap işlerin yapılmasına harcanır. Eğer üçte birlik kısım buna yetmezse ve mirasçılar vasiyetin aşan kısmına onay verirse vasiyete göre amel etmek gerekir. Eğer mirasçılar onay vermezse, üçte birlik kısımdan namaz ve oruç için naip tutulur. Bundan da bir miktar artarsa, artan kısım müstahap işlere harcanır. Hüküm 950: Vasiyet eden kişi, hepsi asıl maldan çıkarılmayan vaciplerden veya hepsi teberru ve hayır işlerinden oluşan birden çok vasiyette bulunur ve bu vasiyetlerin toplamı malının üçte birini aşarsa, mirasçılar tamamını onaylamadığı takdirde, eksiklik tüm vasiyetlere orantılı olarak yansıtılır. Ancak vasiyetlerin birbiriyle çatışması (yetersiz kalması) durumunda, bazılarının diğerlerine öncelikli olduğuna dair hâl veya söz karinesi (delili) bulunursa durum değişir. Hüküm 951: Bir kimse, malının üçte birinin çıkarılmasını vasiyet eder fakat bunun için özel bir harcama yeri belirlemezse, vasi (vasiyeti yerine getiren kişi) ölenin maslahatına en uygun şekilde hareket eder. Örneğin, zimmetinde kalan vacip borçları müstahap amellerden önce öder. Hatta yaygın usule göre yapılması mümkün olan ve ölen için en yararlı olanı gözetmesi gerekir. Bu durum, ölen kişiye göre değişiklik gösterir. Kimi zaman en yararlı olan, onun adına ihtiyati ibadetlerin yerine getirilmesi olabilirken, kimi zaman da kurbet (Allah'a yakınlaşma) amellerinin ve sadakaların verilmesi olabilir. Hüküm 952: Bir kimse malının üçte birinin çıkarılmasını vasiyet ederse; bu üçte birin aslının korunup gelirlerinin harcanmasını istediğini açıkça belirtmişse veya buna işaret eden bir hâl ya da söz karinesi varsa, bu doğrultuda hareket edilmesi gerekir. Aksi takdirde, bu üçte birin aynen veya bedeliyle çıkarılması ve terekeden satış yapmayı gerektirse bile geciktirilmeksizin ilgili yerlere harcanması vaciptir. Ancak vasiyet edenin, bu işlemin aceleye getirilmesini istemediğine dair bir karine bulunursa, karinenin gerektirdiği ölçüde geciktirme yapılabilir. Örneğin, bu işlemin hızlandırılmasının, mirasçılarının oturduğu evin satılmasına ve onların evsiz kalmasına yol açacağını farkında olarak üçte birinin çıkarılmasını vasiyet eden bir kimsenin bu durumuna kesinlikle razı olmayacağı bilinirse, bu durum, mirasçıların veya velilerinin (kiralayarak dahi olsa) kendilerine bir mesken bulabilecekleri zamana kadar geciktirmeye izin verdiğine dair bir karine sayılır. Hüküm 953: İmam (Aleyhi's-Selam) dışında mirasçısı olmayan bir kimse, tüm malını Müslümanlara, miskinlere ve yolda kalmışlara vasiyet ederse, bu vasiyet sadece malının üçte biri oranında geçerli olur. Tıpkı tüm malını bu belirtilenler dışındaki işlere vasiyet etmesi durumunda olduğu gibi. Geriye kalan malın hükmü ise, Humustaki İmam (Aleyhi's-Selam) payının hükmü gibidir. Hüküm 954: Bir kimse, mülkiyete veya ahde dayalı bir vasiyette bulunduktan sonra bundan dönerse vasiyeti geçersiz olur. Örneğin, malının üçte birini Zeyd'e vasiyet ettikten sonra bu vasiyetinden cayarsa, vasiyet batıl olur. Aynı şekilde, küçük çocuklarına bakması için belirli bir kişiyi vasi tayin ettikten sonra bu görev için başka birini tayin ederse, ilk vasiyet geçersiz olur ve ikincisi geçerli sayılır. Hüküm 955: Vasiyetten dönmek için, buna delalet eden her türlü eylem yeterlidir. Örneğin, bir kimse evini Zeyd'e vasiyet ettikten sonra o evi satarsa vasiyet geçersiz olur. Aynı şekilde, vasiyetinin farkında olarak evi satması için başkasını vekil tayin etmesi de vasiyeti iptal eder. Hüküm 956: Bir kimse, malının üçte birini Zeyd'e vasiyet ettikten sonra, bu üçte birin yarısını Amr'a vasiyet ederse, söz konusu üçte birlik kısım ikisi arasında eşit olarak paylaştırılır. Şayet belirli bir malı Zeyd'e vasiyet ettikten sonra, o malın yarısını Amr'a vasiyet ederse, ikinci vasiyet, ilk vasiyeti yarısı oranında geçersiz kılar. Hüküm 957: Bir kimse, ölüm hastalığı sırasında mallarının bir kısmını hibe edip teslim eder ve diğer bir kısmını da vasiyet eder, sonra da vefat ederse; eğer malının üçte biri her ikisini de karşılamaya yetiyorsa veya mirasçılar her ikisini de onaylarsa, ikisi de geçerli olur. Aksi takdirde, hibe edilen mal üçte birlik kısımdan sayılır. Eğer bu kısımdan geriye bir şey kalırsa, vasiyet edilen mal da bu kalan kısımdan karşılanır. Hüküm 958: Bir kimse ölüm hastalığında üzerinde bir borç bulunduğunu itiraf ederse ve bu itirafında itham (Şüphe) söz konusu değilse, itiraf edilen miktar terekenin aslından çıkarılır. İtham varsa, üçte birden çıkarılır. Şüpheden kasıt, kişinin yalan söylediğine dair zan oluşturan emarelerin bulunmasıdır. Örneğin, mirasçılarla arasında düşmanlık olması ve bu yolla onlara zarar vermek istediği zannının oluşması veya lehine ikrarda bulunduğu kişiyle arasında aşırı bir sevgi olması ve bu yolla ona menfaat sağlamak istediği zannının oluşması gibi durumlar şüpheye delalet eder. Hüküm 959: Bir kimse, bir şahsa mal vasiyet ederse ve lehine vasiyet yapılan kişi de vasiyeti kabul ederse, vasiyet edenin vefatından sonra o mala sahip olur; bu kabulü, vasiyet edenin sağlığında yapmış olsa bile durum değişmez. Vasiyet edenin vefatıyla malın onun mülkiyetine girmesi için vasiyeti sadece reddetmemiş olması yeterli değildir; meğerki bu reddetmeme hali, kabulü ifade eden bir anlam taşıyor olsun. Hüküm 960: Eğer vasiyet edilen kişi vasiyeti kabul eder ve vasiyet edenin hayatında veya ölümünden sonra ölürse, onun mirasçıları onun yerine geçer. Eğer vasiyeti kabul ederlerse, vasiyet eden vasiyetinden dönmediği takdirde vasiyet edilen malı mülk edinirler. Hüküm 961: Ahdî vasiyette (belli bir işin yapılmasını vasiyet etme), vasiyet edilenin vasiyet anında veya vasiyet edenin ölümü sırasında var olması şart değildir. Buna göre, vasiyet eden malından bir kısmının, ölümünden sonra dünyaya gelecek olan torunu gibi birine verilmesini vasiyet ederse, o kişi doğduğunda mal ona verilir. Aksi takdirde, mal vasiyet edenin mirasçılarına kalır. Ancak vasiyetten, vasiyet edilenin bulunmaması durumunda malın başka bir yere harcanmasının kastedildiği anlaşılırsa, o yere harcanır ve miras olmaz. Temlikî vasiyete (bir malı birine mülk olarak vasiyet etme) gelince, vasiyet edenin ölüm anında var olmayan bir kimse lehine yapılması sahih değildir. Dolayısıyla, bir kimse malından bir şeyi, vefatından sonra oğlunun hanımının doğuracağı çocuğa vasiyet ederse, bu vasiyet sahih olmaz. Ancak vasiyet anında anne karnında mevcut olan cenin için yapılan vasiyet sahihtir. Cenin canlı doğarsa velisinin kabulüyle mala sahip olur, aksi takdirde vasiyet batıl olur ve mal vasiyet edenin mirasçılarına döner. Hüküm 962: Vasiyet eden, vasiyetinin yerine getirilmesi için bir kişiyi belirlerse, o kişi tayin edilmiş olur ve kendisine "vasî" denir. Vasînin akıllı olması ve vasiyet, vasiyet eden adına farz olan hakların ödenmesini içeriyorsa, bu hakları yerine getireceğine dair güvenilir olması şarttır. Hatta ihtiyat-ı vacip gereği bu şart mutlak olarak (her türlü vasiyette) aranır. Fakihler arasında meşhur olan görüşe göre, tek başına bir çocuğa vasi tayini, çocukluk döneminde bağımsız olarak tasarrufta bulunması isteniyorsa sahih değildir. Bu durumda tasarruf için şer'î hâkime müracaat etmek ihtiyata daha uygundur. Ancak vasiliğin buluğ çağından sonra veya velisinin izniyle yerine getirilmesi isteniyorsa, bunda bir sakınca yoktur. Vasiyet eden Müslüman ise ihtiyat-ı vacip gereği vasinin de Müslüman olması gerekir. Hüküm 963: Vasiyet eden kişinin, iki veya daha fazla kişiyi vasi tayin etmesi caizdir. Vasilerin birden çok olması durumunda, vasiyet eden kişi her birinin diğerlerinden bağımsız olarak tasarrufta bulunma yetkisine sahip olduğunu veya ancak birlikte hareket etmelerine izin verildiğini açıkça belirtmişse, bu beyanına göre hareket edilir. Aynı şekilde, durum veya söz delili gibi bir karineyle sözlerinin zahirinden bu iki durumdan biri anlaşılıyorsa, yine ona göre amel edilir. Aksi takdirde, vasilerden hiçbirinin tek başına tasarrufta bulunması caiz olmayıp birlikte hareket etmeleri gerekir. Birlikte hareket etmeleri şart koşulan vasiler anlaşmazlığa düşer ve bir araya gelmezlerse ve bu durum vasiyetin yerine getirilmesini aksatacak olursa; şayet bunun sebebi her birinin diğerinin görüşüne uymasına engel teşkil eden şer'i bir mazeretin bulunmaması ise, şer'i hâkim onları bir araya gelmeye zorlar. Bunun mümkün olmaması veya sebebinin her ikisinin nezdinde de şer'i bir engelin bulunması hâlinde, şer'i hâkim meseleyi bir şekilde çözer. Örneğin, maslahat gördüğü şekilde vasilerden birine bir başkasını ekler ve bu ikisinin tasarrufu geçerli olur. Hüküm 964: Vasiyetçinin, vasiyetini yerine getirmesi için tayin ettiği kimsenin bu vasiliği kabul etmesi zorunlu değildir. Vasiyetçi hayattayken, ret kararını ona ulaştırmak şartıyla vasiliği reddedebilir. Hatta ihtiyaten vacip gereği, vasiyetçinin başka birine vasiyet edebilme imkânının da bulunması gerekir. Eğer ret, vasiyetçinin vefatından sonra gerçekleşirse veya vefatından önce gerçekleşip de bu durum kendisine ulaşmadan vefat ederse, reddin bir hükmü kalmaz ve vasilik bağlayıcı olur. Aynı şekilde, ihtiyat-ı vacip gereği, ret kararı kendisine ulaşsa bile, örneğin hastalığının şiddeti nedeniyle başka birine vasiyet etme imkânı bulamazsa da durum böyledir. Ancak vasiyeti yerine getirmenin kendisi için aşırı zorluk (haraç) oluşturduğu durumlarda, vasi tayin edilen kişinin vasiliği reddetmesi caizdir. Hüküm 965: Vasinin, vasiyet işini bir başkasına devretme yetkisi yoktur. Bu, kendisini vasiyet görevinden azledip bu görevi o kişiye bırakması anlamına gelir. Aynı şekilde, vasiyet edenin (musî) vasiyet etmesi için kendisine izin vermediği sürece, ölümünden sonra vasiyetin yerine getirilmesi için bir vasi tayin etme hakkı da yoktur. Ancak vasiyet edenin (musî) maksadı, vasinin bizzat kendisinin işleri yürütmesi olmadığı takdirde, vasiyetle ilgili işleri görmesi için güvendiği birini vekil tayin edebilir. Hüküm 966: Bir kimse, vasiyetini yerine getirmeleri için müştereken iki kişiyi vasi tayin ederse ve bu vasilerden biri ölür veya delilik gibi vasiyet ehliyetini ortadan kaldıran bir durum başına gelirse, şer'i hâkim onun yerine başka birini tayin eder. Eğer ikisi birden ölürse, şer'i hâkim iki kişi tayin eder. Vasiyetin gereklerini yerine getirmeye yetecekse, tek bir kişinin tayin edilmesi de yeterlidir. Hüküm 967: Vasi, yaşlılık gibi bir sebepten dolayı vasiyeti yerine getiremeyecek durumda olursa, hatta vekalet veya kiralama yoluyla bile bunu başaramazsa, şer'i hâkim ona yardım edecek birini atar. Hüküm 968: Birkaç kişiyi sırayla vasi tayin etmekte bir sakınca yoktur. Örneğin, "Zeyd benim vasimdir, o ölürse Amr vasim olur" denilebilir. Bu durumda Amr'ın vasiliği, Zeyd'in ölümüne bağlı olarak devreye girer. Hüküm 969: Vasi emindir, bu nedenle elinde bulunan malın telef olmasından ancak kusuru (taşkınlık veya ihmal) durumunda sorumlu tutulur. Örneğin: Ölen kişi malının üçte birinin kendi şehrindeki fakirlere verilmesini vasiyet etmişse, vasi bu malı başka bir şehre naklederken yolda telef olursa, vasiyete aykırı davrandığı için ihmalinden dolayı bunun tazminini üstlenir. Hüküm 970: Bir kimsenin kendisine vasiyet edilen malı iddia etmesi, iki adil Müslümanın şahitliğiyle ispat edilir. Ayrıca, bir adil Müslümanın şahitliğiyle birlikte davacının yemin etmesiyle, bir adil Müslüman ile iki adil Müslüman kadının şahitliğiyle veya dört adil Müslüman kadının şahitliğiyle de ispat edilebilir. Vasiyetin dörtte biri, bir adil Müslüman kadının şahitliğiyle; yarısı, iki adil Müslüman kadının şahitliğiyle; dörtte üçü ise üç adil Müslüman kadının şahitliğiyle sabit olur. Aynı şekilde, zorunluluk halinde ve Müslüman adil şahitlerin bulunamaması durumunda, dinlerinde adil olan iki zimmi erkeğin şahitliğiyle de bu iddia ispat edilebilir. Ancak, küçüklerin babaları veya dedeleri tarafından vesayet iddiası veya ölenin malının harcanmasına dair vasiyet iddiası, yalnızca iki adil erkeğin şahitliğiyle ispat edilir. Bu durumlarda, kadınların şahitliği ne tek başına ne de erkeklerle birlikte kabul edilmez.