VAKIF HÜKÜMLERİ
Hüküm 926: Vakıf, "Aslın alıkonulması ve menfaatinin Allah yolunda serbest bırakılmasıdır." Şer'i şartlarına uygun olarak tamamlandığında, vakfedilen mal vakfedenin mülkiyetinden çıkar. Artık bu mal; hibe edilemez, miras bırakılamaz ve (Hüküm 41 ve devamında) daha önce belirtildiği üzere satışına cevaz verilen belirli durumlar dışında satılamaz.
Hüküm 927: Vakıf, sadece niyet etmekle gerçekleşmez. Bunun için ya "Bu halıyı mescide vakfettim" gibi sözlü bir beyanla ya da vakfetme niyetiyle halıyı mescidin mütevellisine teslim etmek gibi bir eylemle inşa edilmesi ve kurulması gerekir. Benzer şekilde, mescit olması amacıyla bir mescidin duvarını onarmak veya bir arsayı mescitlerin inşa edildiği tarzda inşa etmek de vakıf sayılır.
Hüküm 928: Vakfeden kimsede şu şartlar aranır: Bulûğ, akıl, ihtiyar (hür irade), kasıt ve vakfedilecek mal üzerinde tasarrufta bulunmaktan sefeh (müsriflik) veya iflas sebebiyle menedilmemiş olmak. Dolayısıyla çocuğun, delinin, zorlanan kimsenin, gafilin, dalgın kimsenin ve hacir altındaki (tasarruftan men edilmiş) kimsenin yaptığı vakıf sahih (geçerli) değildir.
Hüküm 929: Vakfın geçerli sayılması için bazı şartlar aranır:
a) Belirli bir süre ile sınırlandırılmamış olması. Eğer bir kimse, "Evim bir yıllığına fakirlere vakfedilmiştir" derse, bu işlem vakıf olarak batıl (geçersiz) olur. Ancak bu sözle habs (bir malın menfaatini bir süreliğine tahsis etme) kastedilmişse, habs olarak sahih (geçerli) olur.
b) Hemen (derhal) geçerli olması. Eğer bir kimse, "Burası ben öldükten sonra vakıftır" derse, bu işlem sahih olmaz. Ancak örfen bu sözden, vakfedilmesi yönünde bir vasiyet anlaşılırsa ve vasiyet geçerliyse, bu vasiyete uyulması gerekir. Bu durumda mal, kişinin vefatından sonra vasiyet için ayrılan üçte birlik pay dâhilinde vakfa dönüştürülür.
c) Vakfın, vakfedenin bizzat kendisine, başka kimselerle birlikte olsa dahi, yapılmamış olması gerekir. Buna göre, bir kimse kendisinin defnedilmesi için bir araziyi vakfederse bu vakıf sahih (geçerli) olmaz. Ancak bir dükkânı, vefatından sonra gelirinin, kabri başında Kur'an okuyacak ve sevabını kendisine hediye edecek kimseye harcanması için vakfederse bu vakıf sahihtir. Bir kimse, gelirinin fakirlere harcanması için bir bahçeyi vakfederse ve vakfeden kişi vakıf sırasında fakir ise veya sonradan fakirleşirse, kendisini istisna etmeyi kastetmediği sürece, diğerleri gibi bu vakfın gelirinden faydalanması caizdir.
d) Vakıf malının kabzı (teslim alınması) hususunda, eğer vakıf özel (hâs) vakıflardan ise, mevkufun aleyh (Yani vakıftan yararlanan) veya onun vekili ya da velisi tarafından kabzedilmedikçe vakıf sahih olmaz. Bununla birlikte, mevcut kuşağın malı kabzetmesi, sonraki kuşaklar adına yeterlidir. Hatta birinci kuşaktan mevcut olan bir kişinin, daha sonra doğacak olanlar adına malı kabzetmesi bile kâfidir. Kişi, küçük çocukları ve torunları için vakıf yapar ve mal da kendi elinde bulunursa, bu durum kabzın gerçekleşmesi için yeterli olup başka bir kabza gerek kalmaz.
Genel konulara (kamu yararına) yapılan vakıfların geçerliliği için ise kabz şartı aranmaz. Örneğin, bir kimse "Bu araziyi Müslümanlar için mezarlık olarak vakfettim" derse, mütevelli veya şer'î hâkim tarafından kabzedilmese bile bu arazi vakıf malı olur.
e) Vakfedilen şeyin, haricî bir varlığa sahip olması, helal bir şekilde kendisinden önemli bir süre faydalanılabilmesi ve aslının da baki kalması gerekir. Bu nedenle, borcun vakfedilmesi, yiyecekler gibi ancak tüketilmesiyle fayda sağlayan şeylerin vakfedilmesi veya koklamak için çok kısa bir süre kalıcı olan gülün vakfedilmesi sahih değildir. Aynı şekilde Haram olan eğlence aletlerinin vakfedilmesi de geçerli değildir.
f) Özel vakıflarda, vakıf kurulduğu esnada vakfedilen kişinin (mevkufun aleyh) var olması gerekir. Dolayısıyla, vakfın kurulduğu anda var olmayan bir kişi lehine vakıf yapmak sahih (geçerli) değildir. Örneğin, bir kimsenin ileride doğacak çocukları için vakıf kurması gibi. Henüz doğmamış cenin lehine yapılan vakfın geçerliliği ise şüphelidir (işkallidir); bu konuda ihtiyata uygun davranmak terk edilmemelidir. Ancak, cenin veya henüz var olmayan kişi, halihazırda mevcut olan birine tâbi kılınarak, örneğin ikinci bir tabaka olarak veya mevcut olanla aynı tabakada yer alacak şekilde düşünülürse -ki doğduğunda ortak olacaktır- bu durumda vakıf sahih olur.
Hüküm 930: Vakfın sahih (geçerli) olması için Allah'a yakınlaşma (kurbet) niyeti şart değildir; özellikle de evlatlara yapılan vakıf gibi özel vakıflarda bu durum böyledir. Aynı şekilde, her ne kadar kabulün şart koşulması ihtiyaten müstahap olsa da vakfın hiçbir türünde kabul şart değildir.
Hüküm 931: Mescit dışındaki vakıflarda, vakfedenin vakfı kurarken hayatta olduğu sürece veya belirli bir müddet için vakfın mütevelliliğini ve denetimini kendisine ait kılması caizdir. Aynı şekilde bunu başkasına da verebilir. Mütevellilik yetkisini kendisine veya başka birine devretmesi de caizdir; bu durumda mütevelli, kendisinin veya o kişinin tayin ettiği herhangi bir kimse olur. Eğer tevliyeti (Yöneticiliği) bir kişiye tayin ederse, ister vakfın kuruluş anında hazır bulunsun isterse gaip olup sonradan kendisine haber verilmiş olsun, o kişinin bunu kabul etmesi zorunlu değildir. Mütevelliliği kabul ederse, bu göreve atanmış olur ve vakfedenin belirlediği şartlara göre hareket etmesi gerekir. Ancak, sonradan bu görevden çekilme hakkına sahiptir.
Hüküm 932: Vakıf mütevellisinden, başkalarından yardım alarak da olsa vakfın işlerini yönetebilecek yeterliliğe sahip olması beklenir. Ayrıca vakfın gerektirdiği şekilde hareket edeceği hususunda güvenilir olması da şarttır.
Hüküm 933: Vakfeden kişi, vakfın mütevellisini (Yöneticisini) belirlememiş ve bu tayin hakkını kendisine veya başkasına vermemişse, hüküm şöyledir:
Eğer vakfedilen mal, mülkiyet devri şeklinde belirli kişilere, örneğin vakfedenin çocuklarına vakfedilmişse ve bu kişiler baliğ, akıllı ve reşit iseler, bu maldan yararlanmaları için gereken tasarruflarda bulunmaları, kimseden izin almaksızın caizdir. Eğer bu şartları taşımıyorlarsa, bu yetki onların şer'i velisine aittir. Ancak vakfedilen malın, vakfın menfaatine ve sonraki nesillerin hakkını gözeterek imar edilmesi veya gelecek kuşaklara kiralanması gibi vakıfla ilgili tasarruflar, şer'i hâkimin veya onun atadığı kişinin yetkisindedir. Eğer vakfedilen
Eğer vakfedilen mal; fakirlere veya hayır işlerine vakfedilen bir bahçe gibi, genel veya özel bir amaca ya da bir zümreye vakfedilmişse ve vakfeden kişi mütevelli tayin etmemiş, bu yetkiyi de kendisine veya bir başkasına vermemişse, vakfın mütevellisi şer'i hâkim veya onun tayin ettiği kişidir.
Hüküm 934: Mescitlerin hususi bir durumu vardır; o da üzerlerinde hiç kimsenin velayet hakkının bulunmamasıdır. Dolayısıyla bir araziyi mescit olarak vakfeden kişinin, bu vakıf (yani mescit) üzerinde dilediğini içeri alıp dilediğini engellemek gibi bir tasarruf hakkına sahip olacak şekilde bir mütevelli atama yetkisi yoktur. Mescitlerin, hiç kimsenin velayetine tabi olmayan kendilerine özgü hükümleri ve adapları vardır. Ancak mescidin binası, halıları, aydınlatma, soğutma ve ısıtma cihazları gibi vakıfları için mütevelli atanması caizdir.
Hüküm 935: Vakıf mütevellisinden, vakfın gelirlerini vakfiyede belirtilen yerlere harcamaması gibi bir ihanet ortaya çıkarsa, şer'i hâkim onu bu ihanetten alıkoyacak birini yanına ekler. Bu mümkün olmazsa onu görevden alır ve yerine başka birini mütevelli olarak atar.
Hüküm 936: Bir mescit harap olsa bile arsası vakıf olma niteliğini yitirmez ve sonsuza dek imarı mümkün olmasa dahi satılması caiz değildir. Mescit dışındaki bostan ve ev gibi diğer vakıf mallarına gelince; eğer vakfın geçerliliği, "bostan olduğu sürece" şeklinde o vasfın kalmasına bağlı ve onunla kayıtlı ise, bu vasfı ortadan kaldıracak şekilde harap olmasıyla vakıf olma niteliği ortadan kalkar. Bu durumda mülk, vakfedene (vâkıf) ve onun vefatıyla da mirasçılarına geri döner. Bu durum, genellikle olduğu gibi, vakıfta hem malın kendisinin hem de vasfının birlikte gözetildiği durumlardan farklıdır. Zira bu gibi durumlarda vasıf ortadan kalkarsa, vakıf malının bir kısmını satmaya gerek kalmaksızın malı onarıp eski vasfını geri kazandırmak mümkünse -örneğin birisiyle, belirli ve nispeten uzun bir süre boyunca menfaatleri kendisine ait olmak üzere onarması için anlaşma yapmak gibi- bu yola başvurmak zorunlu ve kesindir. Eğer eski vasfına kavuşturulması, bir kısmının satılarak geliriyle geri kalanının imar edilmesine bağlıysa, ihtiyaten vacip olarak bu yolun seçilmesi gerekir. Vasfın geri kazandırılması hiçbir şekilde mümkün değilse fakat arsasından başka bir yolla gelir elde edilebiliyorsa, bu yol tercih edilmelidir. Bu da mümkün değilse, mal satılır. İhtiyaten vacip olarak, satıştan elde edilen parayla başka bir mülk alınıp ilk vakfın şartlarına uygun şekilde vakfedilmelidir. Hatta ihtiyaten vacip olan, mümkünse yeni vakfın da ilk vakfın vasfıyla aynı vasıfta olması, bu mümkün değilse ona en yakın vasıfta olmasıdır. Eğer bu da mümkün olmazsa, satıştan elde edilen para, vakfın tahsis edildiği amaca harcanır.
Hüküm 937: Camilere, türbelere ve benzeri yerlere vakfedilen aydınlatma ve iklimlendirme cihazları, halılar ve benzeri eşyaların, vakfedildikleri yerde kendilerinden faydalanılabildiği sürece başka bir yere nakledilmesi caiz değildir. Fakat bu yerin ilgili eşyalara hiçbir şekilde ihtiyacı kalmazsa ve eşyaların orada bırakılması sadece zayi olmasına veya telef olmasına yol açacaksa, o takdirde benzer başka bir yere nakledilir. Örneğin camiye ait olanlar başka bir camiye, Hüseyniye'ye ait olanlar da başka bir Hüseyniye'ye verilir. Eğer benzer bir yer bulunmazsa veya bulunan yerin de o eşyaya hiç ihtiyacı olmazsa, kamu yararına kullanılır.
Bu durum, vakfedilen malın olduğu gibi korunarak ondan istifade edilmesinin mümkün olması halinde geçerlidir. Fakat ondan ancak satılarak faydalanılabileceği, olduğu gibi bırakılması durumunda zayi olup telef olacağı varsayılırsa, o mal satılır. Elde edilen bedel, ihtiyaç varsa vakfedildiği yere harcanır. İhtiyaç yoksa benzer bir amaca, o da mümkün değilse daha önce belirtildiği gibi kamu yararına harcanır.
Hüküm 938: Belli bir caminin onarımı için vakfedilmiş malın gelirlerini başka bir caminin onarımında harcamak caiz değildir. Ancak, onarımı için vakıf yapılan caminin uzun bir süre onarıma ihtiyacı olmaması ve vakıf gelirlerinin ihtiyaç anına kadar toplanıp biriktirilmesinin de mümkün olmaması durumunda, ihtiyaten farz olarak bu gelirlerin, vakfedenin amacına en yakın olan şeye harcanması gerekir. Bu da duruma göre, vakfedilen caminin diğer ihtiyaçlarının karşılanması veya başka bir caminin onarımı olabilir.
Hüküm 939: Vakfedilmiş mülklerin bekası ve gelir getirmeye devam etmesi için imar veya onarıma ihtiyacı olursa, bu işler için ayrılmış bir kaynak yoksa, gelirin bir kısmı vakıftan yararlananların hakkından önce ve zorunlu olarak bu işe harcanır. Eğer imar veya onarım, gelirin tamamının harcanmasını gerektiriyorsa ve bu yapılmadığı takdirde mülk sonraki nesillere ulaşamayacaksa, mevcut nesil mahrum kalsa bile gelirin tamamı bu yolda harcanır.
Hüküm 940: Vakıf yöneticisi (Yani mütevelli), satışı için geçerli bir sebep olduğunu iddia ederek vakıf malını satmak isterse, bu sebebin varlığı kanıtlanmadıkça ondan satın almak caiz değildir. Ancak vakıf malı satıldıktan sonra alıcı veya üçüncü bir kişi, satış anında geçerli bir sebebin olup olmadığı konusunda şüpheye düşerse, satışı geçerli kabul edebilir. Şu var ki, yönetici ile lehine vakıf yapılan kişi (mevkufun aleyh) arasında geçerli sebebin varlığı veya yokluğu konusunda bir anlaşmazlık çıkar ve mesele şer'i hâkime götürülürse, hâkim de sebebin ispatlanamadığına ve satışın geçersizliğine hükmederse, bu hükmün sonuçlarına uymak gerekir.