KAYBOLMUŞ HAYVANLARLA İLGİLİ MESELELER
Hüküm 818: Kır, dağ, çalılık, çöl gibi iskân edilmemiş yerlerde, sahipli olan evcil bir hayvan bulunursa, deve, at, manda ve boğa gibi cüssesinin büyüklüğü, koşusunun hızı veya gücü sayesinde yırtıcı hayvanlardan kendini koruyabilen ve onlara karşı koyabilen bir hayvan ise onu almak caiz değildir. Bu durum, hayvanın su ve otlak bulunan bir yerde olmasıyla, sağlıklı olup su ve otlak arayacak gücü bulunduğu takdirde böyle bir yerde olmaması arasında farksızdır. Bulan kişi bu durumda hayvanı alırsa günahkâr olur, hayvandan sorumlu olur (tazminle yükümlü olur) ve yaptığı masrafları sahibinden talep edemez. Sütü ve yünü gibi ürünlerinden faydalanırsa, mislini veya değerini ödemesi gerekir. Hayvana biner veya yük yüklerse, kullanım ücretini ödemekle yükümlü olur. Tazminat sorumluluğu, ancak hayvanı sahibine teslim etmekle ortadan kalkar. Evet, sahibine ulaşmaktan ve onu tanımaktan ümidini keserse, şer'î hâkimin izniyle hayvanı sahibi adına sadaka olarak verir.
Hüküm 819: Eğer söz konusu hayvan, yırtıcı hayvanlara karşı kendini savunamayacak durumda ise onu almak caizdir. Koyun, deve yavrusu, sığır yavrusu, at tayı, sıpa ve benzeri hayvanlar bu kabildendir. Onu alan kişi, bulduğu yerde sahiplendirmek amacıyla ilan etmelidir (tanıtmalıdır). İhtiyaten, bulduğu yerin çevresinde de ilan etmesi daha iyidir. Eğer sahibi bulunamazsa, onu mülk edinmesi ve yemek veya satmak suretiyle onda tasarrufta bulunması caizdir. Meşhur görüşe göre bu durumda hayvanın kıymetiyle onu tazmin etmesi gerekir. Ancak görünen o ki, bu tazminat sorumluluğu sahibinin talep etmesine bağlıdır. Dolayısıyla sahibi gelip hayvanını istediğinde, kıymetini ona ödemesi gerekir. Ayrıca, sahibi bulunana kadar hayvanı yanında alıkoyması da caizdir ve bu durumda üzerine bir tazminat sorumluluğu yoktur.
Hüküm 820: Bir kimse hayvanını yolda bırakırsa, şayet ondan yüz çevirmiş (terk etmiş) ise, tıpkı aslen mubah olan mallar gibi, herkesin onu sahiplenmesi caizdir ve alan kişi için herhangi bir tazminat sorumluluğu yoktur. Eğer hayvanını yorgunluk ve bitkinlik sebebiyle ne yanında kalabilecek ne de onu yanında götürebilecek durumda olmadığı için bırakmışsa, bu durumda bakılır: Şayet hayvanın bırakıldığı yer, su ve otlak olmadığı veya hayvanın bunlara ulaşacak gücü olmadığı için yaşamaya elverişli değilse, herkesin onu alıp sahiplenmesi caizdir. Ancak hayvanın bırakıldığı yerde yaşaması mümkünse, kimsenin onu alması veya sahiplenmesi caiz değildir. Onu alan kimse, hayvandan sorumlu olur. Aynı şekilde, sahibi hayvanı yorgunluk sebebiyle bırakmış ve ona bir tehlike gelmeden önce geri dönmeye niyetli ise, yine hüküm böyledir (yani başkasının alması caiz değildir ve alan sorumlu olur).
Hüküm 821: Bir hayvan, şehir ve köy gibi meskûn mahallerde veya hayvanın normalde buralardan ulaşabileceği, emniyette olduğu kabul edilen çevre yerleşimlerde bulunursa, o hayvanı almak (sahiplenmek) caiz değildir. Kim onu alırsa, tazmin etmekle yükümlü olur. Hayvanı sahibine teslim edinceye kadar, sorumluluğu altında ve tazminat güvencesiyle elinde tutarak sahibini araması gerekir. Sahibini bulmaktan ümidini keserse, şer'î hâkimin izniyle hayvanı sadaka olarak verir. Ancak, bazı beklenmedik durumlar sebebiyle hayvanın telef olmasından adeten emin olunmayan bir haldeyse, o zaman meskûn olmayan yerlerde bulunan hayvan hükmünün geçerli olması uzak bir ihtimal değildir. Bu durumda, sahibini aradıktan sonra hemen mülk edinmenin caiz olması ve daha önce belirtildiği gibi tazmin yükümlülüğünün devam etmesi söz konusu olur.
Hüküm 822: Bir tavuk veya kuzu, bir kimsenin evine girerse onu alması caiz değildir. Sahibi ona ulaşabilsin diye evden çıkarması ise caizdir. Eğer onu almamışsa, telef olmasından endişe etmesi durumu dışında, üzerine bir sorumluluk yoktur. Fakat onu alırsa, sahibi bilinmeyen mal (Mechûlü'l Malik) hükmü uygulanır. Sahibini bulmaktan ümit kesilinceye kadar onun duyurusunu yapar, sonra da onu sadaka olarak verir. Sahibi sonradan ortaya çıkarsa, ona karşı sorumlu olmamasının (tazmin gerekmemesinin) uzak bir ihtimal olmadığı söylenebilir.
Hüküm 823: Yitik malın (hayvanın) bakım masraflarına ihtiyaç duyulduğu takdirde, eğer bunu gönüllü olarak karşılayacak biri varsa o kişi masrafları karşılar. Aksi halde bulan kişi kendi malından harcama yapar ve eğer harcama yaparken geri alma niyeti taşıyorsa ve malı alması meşru ise, mal sahibinden bu masrafları geri alabilir.
Hüküm 824: Yitik malın bir geliri veya menfaati olur da onu bulan kişi bu gelirden veya menfaatten faydalanırsa, bu faydalandığı miktar, yaptığı masrafları mal sahibinden talep etme hakkının olduğu durumlarda, yaptığı masraflara karşılık sayılır. Ancak bunun, daha güçlü görüşe göre, kıymet üzerinden hesaplanması gerekir.
Hüküm 825: Buluntu çocuk, kendisine bakacak bir kimsesi olmayan ve kendi başına ihtiyaçlarını karşılayamayan, yararına olan şeyleri elde etmek veya zararına olan şeyleri defetmek için çaba gösteremeyen çocuktur. Böyle bir çocuğu almak müstahaptır (tavsiye edilir), hatta korunması buna bağlı ise farz-ı kifayedir (toplumsal bir yükümlülüktür). Eğer çocuğun ailesi tarafından terk edilmediği biliniyorsa ve araştırma ve duyuru yoluyla ailesine ulaşma ihtimali varsa, çocuğu bulduğunu duyurmak (ilan etmek) vaciptir.
Hüküm 826: Kim bir buluntu çocuğu yanına alırsa, onun bakımını üstlenmeye, onu korumaya ve ergenliğe ulaşıncaya dek gerekli olan terbiye sorumluluğunu yerine getirmeye başkalarından daha fazla hak sahibidir. Anne-babası, dedeleri, babanın veya dedenin vasisi dışında hiç kimsenin, çocuğu onu bulan kimseden (yani mültekit'ten) alıp bakımını üstlenme hakkı yoktur.
Hüküm 827: Bulduğu çocuğu, bulan kişinin (mültekit'in) evlat edinmesi ve kendi nesebine katması caiz değildir. Bunu yapsa bile, babalık, annelik ve evlatlığa dair hükümlerden hiçbiri bunun üzerine bina edilmez (geçerli olmaz).