BULUNTU EŞYA HÜKÜMLERİ
Sahibinden kaybolduktan sonra bulunan ve alındığı esnada sahibinin kim olduğu bilinmeyen maldır.
Hüküm 801: Bulunan malın, biri tarafından sahiplenildiğinde kendisiyle tanınmasını sağlayacak bir alameti yoksa (örneğin dağınık kâğıt paralar gibi) ve değeri bir dirhem (dirhemin ağırlık olarak karşılığı 2,415 gramdır) veya daha fazlasına ulaşıyorsa, ihtiyaten evla olarak sahibi adına sadaka verilmelidir.
Hüküm 802: Bulunan malın (lukatanın) değeri bir dirhemden az ise; sahibi biliniyor ve rızası olup olmadığı bilinmiyorsa, sahibinin izni olmadan onu almak caiz değildir. Ancak sahibi bilinmiyorsa; eğer bazı ev eşyaları gibi kendisinden faydalanılabilecek bir şey ise, bulan kişi ondan faydalanabilir. Sonradan sahibi ortaya çıkarsa, malı ona teslim etmesi gerekir. Mal telef olmuşsa, tazmin etmesi gerekmez. İhtiyaten en doğrusu, bu malı (durum ne olursa olsun) sadaka olarak vermektir ve onu (sahibini bulmak için) ilan etmesi gerekmez.
Hüküm 803: Bulunan malın (lukatanın) değeri bir dirhemden az ise; sahibi biliniyor ve rızası olup olmadığı bilinmiyorsa, sahibinin izni olmadan onu almak caiz değildir. Ancak sahibi bilinmiyorsa; eğer bazı ev eşyaları gibi kendisinden faydalanılabilecek bir şey ise, bulan kişi ondan faydalanabilir. Sonradan sahibi ortaya çıkarsa, malı ona teslim etmesi gerekir. Mal telef olmuşsa, tazmin etmesi gerekmez. İhtiyaten en doğrusu, bu malı (durum ne olursa olsun) sadaka olarak vermektir ve onu (sahibini bulmak için) ilan etmesi gerekmez.
Hüküm 804: Bulunan malın (lukata), sahibine ulaştırılmasını sağlayacak bir işareti varsa ve değeri bir dirhem veya daha fazlaysa, bulan kişinin onu bulduğu günden itibaren bir yıl boyunca, insanların toplandığı yerlerde ve sahibinin bulunmasının muhtemel olduğu mekanlarda ilan etmesi (tanıtması) vaciptir. Mal sahibinin Müslüman veya zimmî kâfir olması bu hükmü değiştirmez.
Bu, ilanın mümkün olduğu durumlar için geçerlidir. Ancak mal sahibinin ulaşılamayacak uzak bir yere seyahat etmesi, bulan kişinin ilan etmesi durumunda bir ithamla veya tehlikeyle karşılaşmaktan korkması ya da ilanın bir fayda sağlamayacağının bilinmesi gibi ilanın mümkün olmadığı durumlarda, ilan etme yükümlülüğü düşer. Bununla birlikte, bulan kişinin mala ulaşma veya mal sahibinin kendisine ulaşma ihtimaline karşı, bulunan malı muhafaza etmesi ve bir yılın geçmesini beklemesi gerekir. Bu sürenin sonunda, ihtiyaten malı sahibi adına sadaka olarak vermelidir. Eğer daha sonra malın sahibi ortaya çıkarsa, iki seçenekten birini tercih edebilir: Ya sadaka sevabı bulan kişiye ait olmak üzere malının bedelini bulan kişiden talep eder ya da bulan kişinin yaptığı bu işlemi onaylar. Şayet bir yıl dolmadan mal sahibinin bulunmasından ümit kesilir ve beklemek meşakkatli olursa, bulan kişi şer'i hâkimden izin alarak malı sadaka olarak verebilir.
Hüküm 805: Bulunan malın sahibini aramak için ilan işini bizzat malı bulan kişinin yapması şart değildir. Bu işin yerine getirileceğine dair mutmain olmak kaydıyla başkasını vekil tayin edebilir veya gönüllü bir kimse de bu işi üstlenebilir.
Hüküm 806: Bulunan mal (lukata), bir yıl boyunca ilan edildiği halde sahibi ortaya çıkmazsa, bu durumda malın bulunduğu yere bakılır: Eğer mal Harem bölgesinde, yani Allah şerefini artırsın Mekke-i Mükerreme'nin Harem sınırları içinde bulunmuşsa, bulan kişinin ihtiyat gereği malı sahibi adına sadaka olarak vermesi vaciptir. Yok eğer Harem bölgesi dışında bir yerde bulunmuşsa, bulan kişi malı sahibi için korumaya devam etmekle birlikte ondan faydalanabilir veya sahibi adına sadaka olarak verebilir. Bu iki seçenek arasında sadaka olarak vermesi daha evladır.
Hüküm 807: Bir kimse buluntu eşyayı bir yıl boyunca ilan etmesine rağmen sahibini bulamaz ve eşya telef olursa, ardından eşya sahibi ortaya çıkarsa: Eğer bulan kişi eşyayı sahibi için muhafaza etmiş, muhafazasında haddi aşmamış ve ihmalde bulunmamışsa, tazmin etmesi gerekmez. Eğer eşyayı kendisi için temellük etmişse (sahiplenmişse), sahibine tazmin etmesi gerekir. Eğer eşyayı sahibi adına sadaka olarak vermişse, mal sahibi sadakaya razı olmak veya bedelini talep etmek arasında muhayyer olur.
Hüküm 808: Bir kimse, bulduğu malı (lukatayı) kasten ilan etmezse günahkâr olur. Ancak bu, üzerindeki yükümlülüğü düşürmez. Günah işlemiş olsa bile, sahibine ulaşmaktan ümit kesilecek dereceye gelse dahi onu ilan etmesi vaciptir.
Hüküm 809: Eğer bulan kişi çocuk veya deli ise ve bulunan mal, ilanı vacip olan şeylerden ise, velisi, bulunan malın ilanı sorumluluğunu üstlenmekle yükümlüdür. Mal, onun tasarrufuna geçmiş ve önceki hükümler ona uygulanmış olsa bile, bu görev bizzat kendisine vacip olacaktır.
Hüküm 810: Bulunan mal (lukata), yıl tamamlanmadan önce telef olursa; şer'i hükmü uygulamada kusur etmediyse, onu muhafazasında haddini aşmadıysa ve ihmalkarlık yapmadıysa, üzerine bir sorumluluk düşmez. Aksi takdirde, önceki hükümler uyarınca onun bedeli olan misli veya değeri üzerinde şer'i hükmü uygulamak vacip olur.
Hüküm 811: Bir kimse bir mal bulur ve kendisine ait olduğunu zannederek alır, sonra da başkasına ait olduğu ortaya çıkarsa, bu mal yitik (lukata) sayılır ve hakkında daha önce belirtilen hükümlerin uygulanması gerekir.
Hüküm 812: Yitik malın ilanı (tanıtımı) esnasında, mal sahibini kendi malına yönlendirecek niteliklerin ve cinsin zikredilmesi gerekir. Ancak bu ilanda, mal sahibi olmayan birinin onu sahiplenmesine fırsat verecek şekilde gereğinden fazla detaya girilmez. Bu durum, bulunan eşyanın durumuna göre değişiklik gösterir. Bazen eşyanın genel cinsini belirtmek yeterli olurken, bazen de daha belirgin özellikler zikretmek gerekebilir. Örneğin, bulunan eşya için "bir nesne", "bir miktar para" veya "tek bir kupürden oluşan bir deste banknot" denilebilir. Birinci ifade ikincisinden, ikinci ifade de üçüncüsünden daha geneldir. Uygun tanıtım sorumluluğundan kurtulmayı gerektiren ölçü ne ise ona göre hareket edilir.
Hüküm 813: Bir kimse, bulunan malın (lukatanın) kendisine ait olduğunu iddia ederse, ondan malın nitelikleri ve alametleri hakkında bilgi istenir. Verdiği bilgiler, malda bulunan özelliklerle uyuşursa ve genellikle olduğu gibi onun malı olduğuna dair bir mutmainlik (güven) hasıl olursa, mal kendisine verilir. Mal sahibinin genelde dikkat etmediği nitelikleri zikretmesi şart değildir. Önemli olan, iddia sahibinin malın gerçek sahibi olduğuna dair bir mutmainliğin oluşmasıdır.
Hüküm 813: Değeri bir dirhem veya daha fazla olan buluntu eşya için, bulan kişi eğer duyurusunu yapmaz ve cami, sokak gibi halka açık yerlere koyarsa, başka bir kişi tarafından alınması veya telef olması halinde onu ilk bulan kişi tazmin eder.
Hüküm 814: Eğer buluntu mal, bekletilmekle bozulan ve bir yıl süreyle muhafaza edilmesi mümkün olmayan cinsten ise, bulan kişinin onu kendi zimmetine alıp kıymet biçmesi ve dilediği gibi tasarruf etmesi caizdir; malın bedeli ise mal sahibi için bulan kişinin zimmetinde kalır. Aynı şekilde, şer'i hâkimden veya mümkünse onun vekilinden izin alarak malı başkasına satması ve bedelini mal sahibi için muhafaza etmesi de caizdir. En ihtiyatlı görüşe göre ilan etme görevi düşmez; bilakis, malın özelliklerini muhafaza ettikten sonra bir yıl süreyle onu ilan eder. Eğer sahibini bulursa, bedelini ona öder. Aksi takdirde, daha önce zikrettiğimiz şekilde tazmin yükümlülüğüyle birlikte onun adına tasadduk etmesi caizdir yahut tazmin yükümlülüğü olmaksızın yanında emanet olarak tutması da caizdir. Bulan kişi için, malı satması kendisine zor geldiğinde yahut kendisine zarar veya meşakkat verecekse yahut onu kendi zimmetine alıp kıymet takdir etmek istemezse doğrudan malın kendisini tasadduk etmesi de caizdir. Ancak bu tasarruf bir yıl dolmadan yapılacaksa Şer'î hâkimden izin almalıdır.
Hüküm 815: Buluntu bir malı, özellikle sahibini bulup ona teslim etme kastıyla yanında bulundurmak namazı batıl etmez.
Hüküm 816: Eğer birinin ayakkabısı başka birinin ayakkabısıyla değişirse, o kişinin bu ayakkabıyı mülk edinmesi caizdir; şu şartla ki, mevcut ayakkabının kendi ayakkabısını alan kişiye ait olduğunu bilmeli ve o kişinin bu değişime razı olduğundan emin olmalıdır ki bu da tespit edilmesi gereken bir husustur. Ayrıca, bir kişi başkasının kendi malını zorla (haksız yere) aldığını bilirse, geride kalan malın değerinin, alınan malın değerinden fazla olmaması şartıyla [bu malı alabilir]. Aksi takdirde, yani daha değerli ise, bu fazlalık, sahibi bilinmeyen mal (mechûlü'l-mâlik) sayılır ve bu kısma ilgili hükümler uygulanır. Yukarıda belirtilen bu iki durumun dışında, geride kalan mal, sahibi bilinmeyen mal olarak kabul edilir ve bu tür mallara ilişkin hükümler geçerli olur.
Hüküm 817: Sahibi bilinmeyen mal (mechûlü'l-mâlik), sahibinin kim olduğu bilinmeyen ve buluntu mal (lukata) tanımına girmeyen her türlü maldır. Kişinin ticarethanesinde insanlarla yaptığı muamelelerden artakalan fazlalık mal buna örnek verilebilir.
Hükmü şöyledir: Sahibinin rızasının olduğu kesin olarak bilinirse, o malda tasarrufta bulunmak caizdir. Aksi takdirde, sahibi bilinmeyen bu malın sahibini araştırmak vaciptir. Sahibi bulunmaktan ümit kesilince, o mal sadaka olarak verilir. İhtiyaten bu sadakanın şer'î hâkimin izniyle verilmesi daha doğrudur. Bu durumda, sadaka veren kişi, daha sonra malın sahibi ortaya çıksa bile tazmin etmekle yükümlü olmaz.