GASP HÜKÜMLERİ
Hüküm 777: Gasp (bir insanın başkasının malını veya hakkını zorla ele geçirmesidir), ve bu büyük günahlardan biridir. Fail, kıyamet gününde en şiddetli azapla cezalandırılacaktır. Yüce Peygamber-i Ekrem'den (Sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem) rivayet edildiğine göre: "Kim bir karış toprağı gasp ederse, Allah kıyamet gününde onu yedi kat yerden (boyunduruğa) bağlayacaktır."
Hüküm 778: Gasp, her şeyin kendi niteliğine göre "el koyma" anlamını gerçekleştirecek şekilde meydana gelir. Buna göre, eşya ve malların gaspı, mal sahibinin elinden zorla alınıp onlara el konulmasıyla; ev ve gayrimenkullerin gaspı ise buraları işgal edip mal sahibinin onlardan faydalanmasını engellemekle ve benzeri şekillerde gerçekleşir.
Hüküm 779: Camiler, medreseler, köprüler ve benzeri umumi vakıfları ele geçirerek veya başka herhangi bir yolla –örneğin bir yeri, amacına uygun şekilde kullanmaksızın uzun süre işgal ederek– insanların onlardan faydalanmasını engellemek gasptır. Aynı şekilde, bir kimse namaz kılmak veya başka bir amaçla mescitte bir yer edindiğinde, onun bu yerden faydalanmasının engellenmesi de haram olan gasptan sayılır. Elbette, mekânın kullanımında öncelikler söz konusudur. Örneğin, tavaf alanında namaz kılan bir kimsenin, diğerlerinin tavafını kolaylaştırmak için engellenmesi caizdir. Veya mescitte bir başkasıyla sohbet etmek için oturan kişiden, yerini namaz kılmak isteyene bırakması istenebilir ve bu durum benzeri haller için de geçerlidir.
Hüküm 780: Rehin verenin (râhin), borcunu ödemeden önce rehin alan (mürtehin) kişiden rehin malını geri alması caiz değildir. Çünkü rehin, borcun güvencesidir. Eğer borcunu ödemeden ve karşı tarafın rızası olmadan rehin malını geri alırsa onun hakkını gasp etmiş olur.
Hüküm 781: Rehin verilen mal gasp edilirse hem rehin veren (râhin) hem de rehin alan (mürtehin), malı gasp edenden talep etme hakkına sahiptir. Eğer malın telef olması nedeniyle gasp edenden onun bedeli alınırsa bu bedel de o malın yerine rehin sayılır.
Hüküm 782: Bir kimse, başka birini rızası olmaksızın hapseder veya alıkoyarsa ve bu durum o kişinin gelir getirici bir iş yapmasına engel olursa, bu menfaatleri gasp etmiş sayılır ve bunları tazmin etmekle yükümlü olur.
Hüküm 783: Gasp edenin, gasp ettiği malı sahibine iade etmesi ve mal ile sahibi arasındaki engeli kaldırması vaciptir. Bu sorumluluk, daha önce zikredilen istila (ele geçirme) şekillerinin farklılığına göre değişiklik gösterir. Gasp edilen malın telef olması durumunda ise bedelini sahibine ödemesi gerekir. İade işlemi maddi veya manevi bir külfet gerektirse dahi, gasp eden bu külfeti üstlenmek zorundadır.
Hüküm 784: Gasp edilen malın yavru ve süt gibi menfaatleri, mal sahibine aittir. Bu nedenle gaspçının bunları sahibine teslim etmesi gerekir. Eğer bunlar telef olursa bedelini tazmin etmelidir. Aynı şekilde, gasp ettiği evin kirasını da içinde hiç oturmamış olsa bile, sahibine ödemesi gerekir.
Hüküm 785: Çocuktan veya akıl hastasından gasp edilen mal, onların velisine iade edilir. Mal telef olmuşsa, bedeli velisine ödenir. Doğrudan kendilerine iade edilmesi yeterli değildir.
Hüküm 786: Gasp eden iki kişi olursa, her biri gasp ettiği mal üzerindeki hâkimiyeti oranında tazminle yükümlü olur. Dolayısıyla, her biri gasp edilen malın yarısına el koymuşsa, her biri yarısını tazmin eder. Eğer her biri malın tamamını gasp etme imkânına sahip idiyse, mal sahibinin dilediği birinden (tazminatın tamamını) talep etmesi caizdir veya tazminatı aralarında yarı yarıya paylaşırlar.
Hüküm 787: Gasp edilen mal, başka bir malla karışırsa, örneğin bir kimse buğdayı gasp edip arpa ile karıştırırsa, bunları birbirinden ayırmak mümkünse, gasp edenin bunları ayırıp sahibine iade etmesi gerekir. Eğer ayırmak mümkün değilse, gasp eden malın mislini veya kıymetini tazmin etmekle yükümlüdür.
Hüküm 788: Bir kimse bir şeyi gasp eder ve onda bir kusura sebep olursa, o şeyi kusur tazminatıyla (erş) birlikte iade etmesi gerekir. Bu tazminat, malın sağlam ve kusurlu hâlleri arasındaki değer farkıdır. Örneğin, bir kimse altın takıları gasp edip kırarsa, onları sahibine iade etmesi ve işçilik ücretini ödemesi gerekir. Bu durumda gasp eden kişi, işçilik ücretinden kaçmak için takıları eskisi gibi yeniden yapmayı teklif etse bile, mal sahibinin bunu kabul etme zorunluluğu yoktur. Aynı şekilde mal sahibinin de gasp edeni, takıları yeniden yapmaya ve gasp edilen malı eski hâline getirmeye zorlama hakkı yoktur.
Hüküm 789: Gasp edilen bir malın, değerini artıracak bir işlemden geçirilmesi durumunda -örneğin, gasp edilen altının işlenerek küpe veya gerdanlık yapılması gibi- ve mal sahibinin o malı işlenmiş haliyle geri istemesi durumunda, gasp edenin onu o şekilde iade etmesi gerekir. Yaptığı işçilik karşılığında herhangi bir hak talep edemez. Hatta mal sahibinin izni olmadan malı önceki ham haline geri döndürme hakkı da yoktur. Şayet mal sahibinin izni olmaksızın malı önceki haline getirirse ve mal sahibi, değer artışı meydana geldiği esnada malı işlenmiş haliyle talep etmişse, gasp eden kişi işçilik ücretini mal sahibine ödemekle yükümlü olur. Aksi takdirde (yani mal sahibi o hâliyle talep etmemişse) sorumlu olmaz.
Hüküm 790: Gasıp, gasp ettiği mal üzerinde değerini önceki hâline göre artıran bir tasarrufta bulunursa ve mal sahibi de malın önceki hâline döndürülmesini talep ederse, gasıbın bu talebi yerine getirmesi gerekir. Eğer bu işlem sebebiyle malın ilk değeri düşerse, gasıp bu eksikliğin tazminatını ödemekle yükümlü olur. Örneğin, gasıbın küpe hâline getirdiği altını, mal sahibinin talebi üzerine önceki hâline geri döndürdüğünde değeri düşerse, gasıp bu eksikliği tazmin eder.
Hüküm 791: Bir kimse bir araziyi gasp edip oraya ağaç diker veya ekin ekerse, dikilen ağaçlar ve ekilen ekinler ile bunların getirileri gasp edene aittir. Arazi sahibi, bedelli veya bedelsiz olarak kalmalarına razı olmadıkça, gasp edenin bu yüzden zarar görecek olsa dahi bunları derhal söküp kaldırması gerekir. Ayrıca, açtığı çukurları doldurması ve araziyi işgal ettiği süre boyunca kira bedelini ödemesi de zorunludur. Sökme işlemi sebebiyle arazinin değerinde bir düşüş meydana gelirse, bu değer kaybını da tazmin etmesi gerekir. Gasp edenin, arazi sahibini araziyi kendisine satmaya veya kiralamaya zorlama hakkı yoktur. Aynı şekilde, arazi sahibi ağaçların ve ekinlerin değerini ödemeyi teklif etse bile, gasp edenin bunu kabul etme zorunluluğu yoktur.
Hüküm 792: Mal sahibi, gaspçının kendi arazisine diktiği ağacın veya ektiği ürünün bir bedel karşılığında kalmasına razı olursa, gaspçının bunları sökmesi gerekmez. Ancak gasp ettiği andan, mal sahibinin kalmasına razı olduğu zamana kadar olan süre için arazi kirasını ödemekle yükümlü olur.
Hüküm 793: Gasp edilmiş mal telef olduğunda ve kıymet esaslı olduğunda, yani piyasa değerindeki bireyleri kişisel özelliklerden dolayı farklılık gösterdiğinde, sığır, koyun ve benzerleri gibi, eğer piyasa değerinde zamana göre bir değişiklik yoksa, değerinin ödenmesi gerekir. Değer farklılığı olduğunda ise, ödeme zamanındaki değerin verilmesi zorunludur.
Hüküm 794: Gasp edilen ve telef olan mal, eğer misli mal ise -yani buğday, arpa ve benzerleri gibi bireysel özelliklerinden dolayı fertleri arasında değer farkı bulunmayan mal ise- misliyle (benzeriyle) iade edilmesi gerekir. Ancak bu iadenin geçerli olabilmesi için, ödenen malın telef olan malla tüm niteliksel ve sınıfsal özellikler bakımından aynı olması şarttır. Dolayısıyla örneğin, iyi kalite buğday yerine düşük kalitede buğday verilmesi yeterli olmaz.
Hüküm 795: Misli bulunan malın değeri, telef olduğu gündeki değerinden daha yüksekse gasp edenin o malın mislini temin edip mal sahibine teslim etmesi gerekir. Ancak bu artış, genel bir felaket nedeniyle gıda maddelerinin fiyatlarının aşırı derecede yükselmesi gibi olağandışı bir durumdan kaynaklanıyorsa bu hüküm geçerli değildir. Bu durumda, mal sahibi ile gasp eden, piyasadaki makul değerin ödenmesi veya makul bir fiyata mislinin temin edilebileceği zamana kadar beklenmesi konusunda anlaşırlar.
Hüküm 796: Mal sahibinin, gasp edenden, gasp edilen malın hem gasp edildiği zamanki değerini hem de iade edildiği zamanki değerini göz önünde bulundurmasını talep etme hakkı vardır. Örneğin, gasp eden kişi, yazın piyasası olan kar gibi bir malı gasp etmişse ve bu malın piyasası kışın durgunsa, mal sahibi kışın bu malı teslim almaktan imtina edebilir. Malın yazın teslim edilmesini veya kış mevsiminde olsalar bile, yaz mevsimindeki değeri üzerinden ödeme yapılması konusunda gasp edenle anlaşmayı talep edebilir.
Hüküm 797: Eğer bir kimse, misli olmayan (kıymetli) bir malı gasp eder ve bu mal telef olursa, gasp edildiği zaman ile telef olduğu zaman arasında piyasa değerinde bir değişiklik olmasa bile, bu süre zarfında malın değerini artıran bir durum meydana gelmişse, örneğin hayvan gasp edildiğinde zayıf olup sonradan semirmişse, gasp eden kişi malın semirmiş hâldeki değerini tazmin eder.
Hüküm 798: Bir mal, sahibinden gasp edildikten sonra, başka bir gaspçı tarafından ilk gaspçıdan alınır ve ardından bu mal telef olursa, mal sahibi bedeli (misli veya kıymeti) için gaspçılardan dilediği birine başvurabilir. Aynı şekilde, tazminatın bir kısmı için birine, kalanı için diğerine de başvurma hakkına sahiptir. Eğer mal sahibi tazminatı birinci gaspçıdan alırsa, birinci gaspçı mal sahibine ödediği meblağ için ikinci gaspçıya rücu edebilir. Ancak mal sahibi tazminatı ikinci gaspçıdan alırsa, ikinci gaspçının mal sahibine ödediği meblağ için birinci gaspçıya rücu etme hakkı yoktur.
Hüküm 799: Bir muamele, şartlarından birini taşımadığı için batıl olursa -örneğin tartıyla satılan bir malın tartılmadan satılması gibi- ve satıcı ile alıcı, muamelenin geçersiz olduğu varsayımında dahi birbirlerinin malında tasarrufta bulunmaya rıza gösterirlerse bir sorun yoktur. Aksi takdirde, her birinin elinde bulunan diğerinin malı, gasp edilmiş mal hükmünde olup sahibine iade edilmesi gerekir. Dolayısıyla bu mal, kendi elindeyken zayi olursa, muamelenin batıl olduğunu bilsin veya bilmesin, bedelini ödemesi gerekir.
Hüküm 800: Pazarlık amacıyla alınan mal, yani müşterinin incelemek, gözden geçirmek ve satın almadan önce fiyatı üzerinde pazarlık yapmak için teslim aldığı veya satın alma konusunda düşünmek üzere yanında alıkoyduğu mal telef olursa, müşteri bu malın bedelini misliyle veya kıymetiyle satıcıya tazmin eder.