Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

MUDAREBE HÜKÜMLERİ

Mudarebe: Bir kişinin, kârı yarı yarıya, üçte bir veya benzeri bir oranda paylaşmak üzere, ticaret yapması için bir başkasına sermaye vermesidir. Bunda şu hususlar dikkate alınır: Birincisi: İcap ve kabuldür. Bu ikisi için, bu anlama gelen her türlü söz veya benzeri ifade yeterlidir. Arapça olması ya da geçmiş zaman kipi kullanılması şart değildir. İkincisi: Hem malik hem de amil için buluğ, akıl ve seçme hürriyeti. Sefihlik veya iflas sebebiyle kısıtlı olmama şartı ise sadece malik için geçerlidir, Amil için değil. Üçüncüsü: Her birinin payının yarı, üçte bir veya benzeri şekilde belirlenmesidir. Ancak payın belirtilmediği durumlarda esas alınacak haricî bir teamülün bulunması hâli istisnadır. Dördüncüsü: Kârın ortaklar arasında olmasıdır. Nitekim kârdan bir pay üçüncü bir şahsa şart koşulursa, bu şahsa ticaretle ilgili bir çalışma da şart koşulmadıkça mudarebe sahih olmaz. Beşincisi: Amilin, bizzat yürütmesi kastedilen ticarete muktedir olmasıdır. Eğer bundan aciz ise sahih olmaz. Bu, işin bizzat yapılmasının bir kayıt olarak ele alınması durumundadır. Şayet bu bir şart ise, mudarebe batıl olmaz; ancak şart ihlal edildiğinde mal sahibi için muhayyerlik hakkı doğar. Fakat ortada ne bir kayıt ne de bir şart varsa ve amil (emek sahibi), başkasının yardımıyla bile ticaretten aciz kalırsa mudarebe batıl olur. Aczin baştan beri mevcut olmasıyla sonradan ortaya çıkması arasında butlan (geçersizlik) bakımından bir fark yoktur. Mudarebe, aczin ortaya çıktığı andan itibaren münfesih olur (kendiliğinden sona erer). Altıncısı: Verilen sermayenin yerel veya küresel para birimlerinden, yani nakit olmasıdır. Sermaye olarak mal verilmesi yahut kişinin zimmetindeki borcun, kendisinden tahsil edilip mudarebe sermayesi olarak teslim edilmedikçe bu borçla mudarebe yapılması geçerli değildir. Hüküm 591: Çalışan, kusuru olmaksızın meydana gelen zarardan sorumlu değildir. Sermaye sahibi, sözleşme esnasında zararın da kâr gibi aralarında paylaşılmasını çalışana şart koşarsa, bu şart zahiren batıldır. Ancak, bir zarar oluştuğunda çalışanın bunu kendi cebinden telafi etmesini şart koşması geçerlidir ve bunda bir sakınca yoktur. Hüküm 592: Mudarebe akdi, izne dayalı bir sözleşme olduğu için taraflar açısından bağlayıcı değildir ve her iki tarafça da feshedilebilir. Bu fesih gerek işe başlanmadan önce gerekse sonra gerek kâr elde edilmeden önce gerekse sonra yapılabilir. Aynı şekilde, akdin mutlak veya belirli bir süreyle kayıtlanmış (mukayyet) olması da bu durumu değiştirmez. Hüküm 593: Mutlak mudarebe akdinde Amil (İşletmeci); satıcı, alıcı ve malın cinsi hususunda maslahata uygun gördüğü şekilde tasarrufta bulunabilir. Ancak bu seçimlerinde herhangi bir kusur, ihmal veya hesaplanmamış bir risk olmamalıdır. Bununla birlikte, sermaye sahibinin izni olmadan sermaye ile yolculuk yapması caiz değildir; meğerki sözleşmedeki mutlak ifadenin kapsadığı bir örf mevcut olsun. Bu nedenle, buna aykırı davranıp yolculuk yapar ve sermaye telef olursa, tazminle yükümlü olur. Hüküm 594: Mudarebe hem sermaye sahibinin hem de mudaribin (girişimcinin) ölümüyle sona erer. Sermaye sahibi açısından sona ermesinin sebebi, vefatından sonra sermayenin mirasçılarına intikal etmesi ve bu sermayenin mudaribin elinde kalmasının yeni bir mudarebe sözleşmesi gerektirmesidir. Mudarip açısından ise sebep, kendisine verilen iznin şahsi olmasıdır. Hüküm 595: Günümüzde bazılarının âdet edindiği, bir kimseye belirli aralıklarla sabit bir meblağ ödemesi karşılığında işletmesi için para vermek, zikredilen üçüncü şartı taşımadığı için mudarebe değildir. Lakin bu, aşağıda belirtilen belli şartlarla geçerli bir muameledir: 1- Belirlenen meblağın, yatırılan anapara karşılığında teamüllere uygun bir kâr sayılması. 2- İşletmecinin sermayeyi fiilen işletmesi gerekir. Şayet sermayeyi kişisel ihtiyaçları için harcarsa, sermaye sahibi kendisine belirlenen meblağı hak edemez. 3- Amil (sermaye sahibi), kendisine belirlenen meblağı ancak işletmecinin kâr elde etmesinden sonra hak eder. Dolayısıyla, zarar edilmesi veya söz konusu süre zarfında piyasanın durgun olması durumunda işletmeciden hiçbir şey talep edilemez. Hüküm 596: Mudarebe (emek-sermaye ortaklığı) parasında meydana gelen zarar veya yangın, hırsızlık ya da benzeri nedenlerle hasar, ortaklık devam ettiği sürece önceki veya sonraki kârla fark gözetilmeksizin kârla telafi edilir. Çalışanın önceki kârdan aldığı payı, sonradan oluşacak zarar veya hasarla sarsılabilir ve tamamı veya bir kısmı etkilenebilir. Kârın kesinleşmesi ancak mudarebe süresinin bitmesi veya feshedilmesiyle gerçekleşir. Ancak, çalışan sözleşme içinde önceki veya sonraki kârın, zararı veya hasarı karşılamaması şartını koyarsa, bu şart geçerli olur ve uygulanır. Eğer taraflar her belirli dönem sonunda hesaplaşıyorlarsa ve o dönem sonunda kâr ortaya çıkarsa ve hesaplaşırlarsa, her birinin kârı kendi malı sayılır ve şirket malından karşılanmaz. Zira her dönem sonundaki çalışma yeni bir izinli sözleşme olarak kabul edilir.