Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

Kiralama Hükümleri

Hüküm 547: Şehitlerin Efendisi İmam Hüseyin'in ve diğer İmamların (Aleyhimu's-Selam) musibetini anmak, faziletlerini zikretmek, öğütler içeren hutbeler okumak ve benzeri hizmetler karşılığında ücret almakta bir sakınca yoktur; fakat bunu bir gaye edinmek ahlaken uygun görülmeyen bir davranıştır. Hüküm 548: Vacip ibadetlerde yaşayan biri adına icare caiz değildir; ancak bizzat yerine getirmekten aciz olan Mustati kimse adına yapılan hac bunun dışındadır. Müstahap ibadetlerde icare caizdir, fakat namaz ve oruç gibi ibadetlerdeki cevazı işkallidir. Bununla birlikte, bu tür ibadetlerin recâen (kabulü umularak) veya icare şeklinde olmaksızın, örneğin ifa edilip sevabının yaşayan bir kimseye hediye edilmesi suretiyle yerine getirilmesinde beis yoktur. Ölen bir kimse adına ise vacip ve müstahap ibadetlerde icare caizdir. Hüküm 549: Helal ve haram meselelerini ve imtihan konusu olan namaz, oruç gibi farzları öğretmek karşılığında ücret almak caiz değildir. Hatta bunun dışındaki konularda da işkal vardır. Aynı şekilde, ölüleri yıkamak, kefenlemek ve defnetmek için de ücret almak caiz değildir. Ancak bu amellerde, farz olan miktarın üzerindeki ek özellikler için ücret alınmasında bir sakınca yoktur. Hüküm 550: Kira bedelinin belirli olması şarttır. Şayet bu bedel, hacim veya ağırlık ile ölçülen mallardan ise bunlarla; yok eğer nakit para gibi sayılabilen türden ise sayılarak takdir edilir. Eğer kira bedeli, muamelelerde görülmesi muteber sayılan bir mal ise kiraya verenin onu görmesi yahut kiracının onun vasıflarını kendisine beyan etmesi gerekir. Hüküm 551: Sadece akdin yapılmasıyla işçi, işverenin zimmetindeki ücrete; işveren de işçinin zimmetindeki işe sahip olur. Hakkın talep edilmesi konusu ise Allah'ın izniyle bir sonraki meselede ele alınacaktır. Bu meselenin, (564. hükümde) görüleceği üzere bazı sonuçları da bulunmaktadır. Hüküm 552: Kiraya veren, kiralanan şey teslim edilmeden önce kira bedelini talep edemez. Aynı şekilde, işçi de işi yapmadan önce ücretini talep edemez. Ancak ücretin işin karşılığı olarak belirlenmiş olması veya işe hazırlık aşamasında ücretin alınmasının gelenek haline gelmiş olması (hac ücreti gibi) ya da bunun şart koşulmuş olması durumları müstesnadır. Hüküm 553: Kiraya veren, kiralanan üzerinde tasarruf imkânını sağladığı takdirde kiracı, kiralananı teslim almamış veya kira süresinin bir kısmında yahut tamamında ondan yararlanmamış olsa bile kira bedelini ödemekle yükümlüdür. Hüküm 554: Eğer birisi kendisini bir iş için kiralayıp işverenin hizmetine sunmuşsa, iş tamamlanmasa bile ücreti hak eder. Örneğin: Belirli bir günde bir elbise dikmek için kendisini kiralayan biri, o gün çalışmaya hazır olduğunda, işveren ücretini ödemekle yükümlüdür; hatta elbiseyi dikmek için kendisine teslim etmese bile. Bu durumda, kiralanan işçinin o gün boş olması ya da kendi işi veya başkasının işi ile meşgul olması arasında hiçbir fark yoktur. Hüküm 555: Kira sözleşmesinin geçersizliği, kira süresi sona erdikten sonra anlaşılırsa, kiracının emsal kira bedelini ödemesi gerekir. Örneğin, bir ev yüz dinara kiralanmış ve sürenin bitiminden sonra sözleşmenin geçersizliği ortaya çıkmışsa, evin emsal kira bedeli de elli dinar ise kiracının elli dinardan fazlasını ödemesi gerekmez. Buna karşılık, emsal kira bedeli mesela iki yüz dinar ise ve kiraya veren de mülkün sahibi veya vekili ise, sözleşmede belirtilen kira bedelini (yüz dinarı) aşan kısmı talep edemez. Kira sözleşmesinin geçersizliğinin kira süresi devam ederken ortaya çıkması durumunda ise geçmiş süreye ilişkin hüküm, geçersizliğin süre tamamlandıktan sonra ortaya çıkması durumundaki hükmün aynısıdır. Hüküm 556: Kiralanan mal, kiracının bir kastı veya onu korumada ihmali olmaksızın telef olursa, kiracı bundan sorumlu tutulmaz. Aynı şekilde terzi gibi ücretli bir çalışan da kasıtlı bir fiili veya ihmali olmadıkça, elindeki kumaşın telef olmasından sorumlu değildir. Hüküm 557: Bir kasap, hayvanı usulüne aykırı bir şekilde keserse onu tazmin etmekle yükümlü olur ve bu hususta ücretli çalışan ile gönüllü arasında bir fark gözetilmez. Hüküm 558: Belirli miktarda yük taşımak için bir kamyon kiralayan kimse, bu miktardan fazlasını yükler de kamyon arızalanır veya hasar görürse, tazminatından sorumlu olur. Yük miktarının belirlenmemiş olduğu durumda, kamyona teamülün üzerinde bir yükleme yaparsa da aynı sorumluluk geçerlidir. Her iki durumda da fazla yükün ücretini de ödemelidir. Hüküm 559: Örneğin, cam taşımak üzere kiralanan bir hayvan tökezleyip camı kırarsa, kiraya veren bunu tazmin etmez; meğerki hayvan, kiraya verenin ona vurması gibi bir fiili sebebiyle tökezlemiş olsun. Hüküm 560: Sünnetçi, çocuğa gelecek zarardan, çocuk ölse dahi, sorumlu değildir; şu şartla ki, bu işte uzman olmalı ve işinde ihmalkârlık etmemiş olmalıdır. Yeterli malzemeyi hazırlamamak veya çocuğun sünnete elverişli olmadığını teşhis etmemek gibi durumlar ihmal sayılır. Bu durum, [malzemelerin hazırlanması, çocuğun elverişliliğinin tespiti gibi] işlerin kendisine devredilmiş olması halinde geçerlidir. Fakat eğer sadece sünnet işlemini yapmakla görevlendirilmiş ve kesim sırasında normal ölçüyü aşmak gibi bir aşırılığa kaçmamışsa ve hasta için neyin zararlı olduğunu bilme konusunda ihmalkâr davranmamışsa, sorumlu olmaz. Hüküm 561: Doktor, hastayı doğrudan tedavi eder veya ameliyat eder de mesleğinde mahir olup doğru teşhis ve titiz bir çalışma için elinden gelen çabayı göstermesine rağmen hasta zarar görür veya vefat ederse, doktorun tazminat sorumluluğu bulunmaz. Bununla birlikte, doktorun operasyon ve tedaviden önce tazminat sorumluluğundan ibra edilmesi, kendisi açısından daha ihtiyatlı bir davranıştır. Hastanın veya vefat edenin yakınlarının, zararın ya da ölümün doktorun ihmali neticesinde meydana geldiğini iddia etmesi durumunda ise şer'i hâkim, sebebi araştırmak ve davayı incelemek üzere uzmanlardan oluşan bir heyet görevlendirir. Hüküm 562: Kira sözleşmesi, kiralayan ve kiracının karşılıklı rıza göstermeleri halinde her ikisinin feshi ile sona erer. Aynı şekilde, kira sözleşmesinde kendisine fesih hakkı şart koşulan tarafın -kiralayan, kiracı ya da her ikisi- feshi ile de sona erer. Hüküm 563: Kiraya veren veya kiracıda zarar (Gabin aldatma) görülürse, fesih hakkı söz konusudur. Ancak, bu hak sözleşme içinde veya sonrasında düşürülürse fesih hakkı ortadan kalkar. Hüküm 564: Kiralanan mal, kiracıya teslim edilmeden önce gasp edilirse, kiracı kira sözleşmesini feshedip ödediği bedeli geri alabilir. Dilerse sözleşmeyi feshetmeyip, faydalanılamayan sürenin bedelini gasıptan talep edebilir. Örneğin, bir hayvan aylığı on dinara kiralanır da on gün gasp edilirse ve bu on günün emsal kira bedeli on beş dinar ise, kiracı gasıptan bu on beş dinarı talep etme hakkına sahiptir. Hüküm 565: Kiralanan malın tesliminden sonra, gasp edilmesi gibi bir nedenle kullanımına engel olunması durumunda, kiracının sözleşmeyi feshetme hakkı yoktur. Kiracı bunun yerine, gasp edenden yoksun kaldığı menfaatin karşılığını talep edebilir. Hüküm 566: Kiraya veren kişinin, kira süresi dolmadan önce kiralanan malı kiracıya veya başkasına satması, kira sözleşmesini geçersiz kılmaz. Hüküm 567: Kira sözleşmesi, kiralanan malın kendisinden yararlanma imkânının tamamen ortadan kalkması veya sözleşmeyle amaçlanan kullanıma elverişliliğini yitirmesi hâlinde batıl olur. Örneğin, bir ev bir yıllığına kiralandıktan sonra, bu süre başlamadan yıkılırsa kira sözleşmesi batıl olur. Kiralanan mülk yıl içinde yıkılırsa, kira sözleşmesi kalan süre için geçersiz olur. Kiracının, geçmiş süreye ilişkin olarak sözleşmeyi feshetme hakkı vardır. Sözleşmeyi feshederse, o süre için emsal kira bedelini ödemekle yükümlü olur. Feshetmediği takdirde ise kira bedeli, geçmiş ve kalan süreler oranında paylaştırılır. Bu durumda kiracı kalan süreye, malik ise geçmiş süreye tekabül eden bedeli hak eder. Hüküm 568: Örneğin iki bölümden oluşan bir ev kiralandığında bu bölümlerden biri yıkılır da kiraya veren, evin menfaatinden (kullanım değerinden) hiçbir şey eksilmeyecek şekilde burayı derhal onarırsa, kira sözleşmesi geçersiz olmaz ve kiracının fesih hakkı doğmaz. Fakat onarım süresinin uzunluğu sebebiyle dahi olsa, evin menfaatinden bir kısmı telef olursa, kira sözleşmesi telef olan kısım oranında geçersiz olur. Bu durumda kiracının sözleşmeyi feshetme ve yalnızca faydalandığı kısmın emsal kira bedelini ödeme hakkı bulunur. Hüküm 569: Kiraya verenin veya kiracının ölümüyle kira sözleşmesi geçersiz olmaz. Ancak kiraya verenin, kiralanan malın mülkiyetine sahip olmayıp, vasiyet veya benzeri bir yolla sadece hayatta olduğu sürece malın menfaatine (kullanım hakkına) sahip olması hali bunun istisnasıdır. Bu durumda, kira süresi içinde vefat ederse, sözleşme kalan süre için geçersiz olur. Hüküm 570: Bir kimse, bir başkasını kendisi adına işçi tutması için vekil tayin eder ve vekil, işçileri müvekkilin belirlediği ücretten daha ucuza tutarsa, aradaki fazlalık vekile haram olur ve bu tutarın müvekkile iade edilmesi gerekir. Hüküm 571: Eğer bir işçi belirli bir şekilde, belirli bir zamanda veya belirli bir yerde çalışmak üzere işe alınmışsa ve işçi bu şartlara aykırı davranırsa, yaptığı iş için hiçbir ücret talep edemez. Ayrıca, eğer yaptığı iş telafi edilemez nitelikteyse, işverene verdiği zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Ancak, eğer yapılan iş düzeltilebilir durumdaysa, işçi işi istenen şekilde yerine getirmelidir.