Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

HIYARAT (SEÇENEK VE TERCİHLER)

Hüküm 469: Muhayyerlik, belirli durumlarda satıcıların sözleşmeyi feshedebilme, iptal edebilme ve işleri eski haline getirebilme hakkıdır. Satıcıların muhayyerlik hakkı on bir durumda söz konusudur: 1- Satış meclisinden ayrılmadan önce, taraflardan her birinin satışı feshetme hakkı vardır. Bu muhayyerlik, meclis muhayyerliği olarak adlandırılır. Eğer taraflar satış meclisinden birlikte ayrılırlarsa, birbirlerinden ayrılmadıkları sürece bu muhayyerlik hakları devam eder. 2- Taraflardan birinin aldatılmış olması, yani verdiği şeyin değerinin aldığı şeyden, o tür işlemlerde normalde örf ve âdete göre hoş görülmeyecek miktarda fazla olması durumudur. Buna gabin muhayyerliği (aldanma hakkı) denir ve aldatılan tarafın işlemi feshetme veya olduğu gibi kabul etme hakkı vardır. Aldatılan taraf, karşı tarafı değer farkını ödemeye zorlama hakkına sahip değildir, ancak her iki tarafın rızası olursa bunda bir sakınca yoktur. Bu muhayyerlik (seçim hakkı), satım akdi dışında mesela kira gibi diğer muamelelerde de geçerlidir. 3- Muamelede belirli bir süreye kadar her iki taraf için, taraflardan biri için veya üçüncü bir şahıs için seçim hakkının şart koşulması ki buna "şart muhayyerliği" denir. 4- Taraflardan birinin, diğer tarafın ilgi duymasını sağlamak veya hak etmediği bir değer ödemesine sebep olarak değerini artırmak için malını gerçekte olduğundan daha iyi göstermesi suretiyle aldatması durumunda, diğer tarafa seçim hakkı tanınır ve buna "aldatma muhayyerliği" denir. 5- Muameledeki taraflardan birinin bir şarta bağlı kalması veya diğer tarafın ona bir şart koşması, örneğin Kur'an hatmi veya masum bir kişiyi ziyaret etme şartı koşması, ya da belirli bir maldaki özelliği şart koşması (örneğin arabanın beyaz olması gibi); şart koşulan taraf bu şartı yerine getirmezse, yani o işi yapmazsa veya mal belirtilen özellikte olmazsa, diğer tarafın fesih hakkı vardır ve bu "şartın yerine getirilmemesi muhayyerliği" olarak adlandırılır. 6- Taraflardan birinin aldığı malın ayıplı (Kusurlu) olması durumunda, ayıplı malı alan tarafa muhayyerlik hakkı tanınır; buna "ayıp muhayyerliği" denir. 7- Bazı eşyanın satıcıya ait olmadığı ve gerçek sahibinin satışa izin vermediği ortaya çıkarsa, alıcı bu durumda alışverişi feshetme hakkına sahiptir. Bu durum "safkanın kısmi bölünmesi muhayyerliği" olarak adlandırılır. Örneğin, bir kişiden kitap serisi satın alınıp da bazı ciltlerin satıcıya ait olmadığı ve gerçek sahibinin satışa razı olmadığı ortaya çıkması gibi. 8- Akdin yapıldığı sırada taraflardan birinin, sözleşme konusunu satıcının tanımlamalarına veya önceki bir gözlemine dayanarak belirli niteliklerde olduğunu düşünmesine rağmen, daha sonra bu niteliklerle uyuşmadığını fark etmesi durumunda, alıcı sözleşmeyi feshetme hakkına sahiptir. Bu durum, "görme muhayyerliği" olarak adlandırılır. 9- Alıcının bedeli geciktirmesi ve üç gün içinde ödememesi durumunda ve satıcının malı alıcıya teslim etmemesi halinde, eğer ödemenin ertelenmesi şart koşulmamışsa veya peşin ödeme şartı konulmamışsa ya da muamelenin doğası örfe göre peşin ödemeyi gerektiriyorsa, satıcının satışı feshetme hakkı vardır. Aksi takdirde muamele, erteleme veya peşin ödeme şartının gerektirdiği şekilde yürütülür. Eğer belirli bir satış, meyveler ve sebzeler gibi bu süreden daha kısa bir zamanda bozulabilecek ürünlerle ilgiliyse, verilen süre malın bozulmasına veya pazar değerini kaybetmesine yol açmayacak kadardır. Bu süre bir saat, günün sonuna kadar veya benzeri bir zaman dilimi olabilir. Alıcı belirlenen sürenin sonuna kadar ödemeyi yapmazsa ve ödemenin ertelenmesi şart koşulmamışsa, satıcı satışı feshetme hakkına sahiptir. Bu, geciktirme muhayyerliği (hıyaru't-te'hir) olarak adlandırılır. 10- Eğer satılan mal bir hayvan ise, alıcının satışı üç gün içinde feshetme hakkı vardır. Aynı şekilde, eğer bedel bir hayvan ise, bu durumda satıcının da üç gün süreyle seçim hakkı vardır. Buna "hayvan muhayyerliği" denir. 11- Satıcının satılan malı teslim edememesi durumunda, örneğin sattığı atın kaçması gibi, alıcı işlemi feshetme hakkına sahiptir ve bu durum "teslim imkânsızlığı muhayyerliği" olarak adlandırılır. Hüküm 470: Eğer satıcı, semavi veya arzi bir afet nedeniyle satılan malı teslim edemezse, alıcının herhangi bir seçim (Hıyar) hakkı yoktur; aksine satış baştan geçersiz sayılır ve bedel alıcıya iade edilir. Aynı şekilde, eğer bedel satıcıya teslim edilmeden önce telef olursa, satış feshedilir ve mal satıcıya geri verilir. Telef hükmü, olağan şartlarda ulaşılması imkânsız hale gelmesi durumunda da geçerlidir. Örneğin, yabani bir kuşun kaçması, balığın denize düşmesi, üzerinde herhangi bir alamet bulunmayan malın çalınması veya benzeri durumlar buna örnek gösterilebilir. Hüküm 471: Eğer alıcı, satın alma sırasında malın değerini bilmiyorsa veya bundan habersizse ve alışılandan daha yüksek bir fiyata satın almışsa ve eğer bu fark önemli derecede olup kişinin aldatılmış sayılacağı bir düzeydeyse, alıcının sözleşmeyi feshetme hakkı vardır. Aynı şekilde, eğer satıcı değerin farkında değilse veya bunu göz ardı etmişse ve alışılandan daha düşük bir fiyata satmışsa, fark önemli derecede ise satıcının da sözleşmeyi feshetme hakkı vardır. Hüküm 472: Şartlı satış adı verilen muamele geçerlidir. Bu, örneğin değeri bin dinar olan bir evi iki yüz dinara satmak ve satıcıya belirlenen süre içinde aynı bedeli iade etmesi halinde muhayyerlik hakkı tanımak şeklinde olabilir. Ancak bu, satıcı ve alıcının gerçekten satım ve satın alma niyeti taşımaları durumunda geçerlidir; aksi takdirde aralarında satım akdi gerçekleşmiş sayılmaz. Hüküm 473: Şartlı satış geçerlidir ve satıcı, satılan malın kendisine geri döneceğini bilse bile, alıcının bu konuda kendisine müsamaha göstereceğini bildiği için bedelin zamanında ödenmemesi durumunda dahi bu geçerliliğini korur. Evet, eğer bedel zamanında ödenmezse, satıcının alıcıdan veya ölümü halinde mirasçılarından satılan malı talep etme hakkı yoktur. Hüküm 474: Alıcı, satın alınan belirli bir malda bir kusur olduğunu fark ederse, örneğin bir hayvan satın alıp sonradan kör olduğunu görürse, kusur satıştan önce sabit ise feshi talep edebilir. Eğer malda değişiklik meydana gelmişse veya iade etmesini engelleyen bir tasarrufta bulunulmuşsa, kusurlu malın sağlam mal değeri arasındaki fark oranında bedelden geri ödeme alma hakkına sahiptir. Örneğin: Kusurlu bir mal dört dinar karşılığında satın alınmışsa, sağlam halinin değeri sekiz dinar, kusurlu halinin değeri ise altı dinar ise, bedelden geri alınacak miktar dörtte biridir. Bu, altı ile sekiz arasındaki farkın oranıdır. Örnekte olduğu gibi, bu bir dinara denk gelir. Eğer satılan mal belirli değilse ve sözleşme genel bir tür üzerine yapılmışsa ve teslim edilen ürün kusurlu çıkmışsa, alıcının işlemi feshetme veya fiyat farkını talep etme hakkı yoktur; bunun yerine, satın alınan malın kusursuz başka bir örneğini talep etme hakkı vardır. Hüküm 475: Eğer satıcı, satıştan sonra, satış öncesinde belirlenmiş bedelde önceden var olan bir kusur keşfederse, satışı feshetme ve bunu alıcıya iade etme hakkına sahiptir. Eğer değişim veya iade edilmesini engelleyen bir tasarruf nedeniyle bedeli iade etmek mümkün değilse, satıcı alıcıdan sağlam bedel ile kusurlu bedel arasındaki değer farkını alma hakkına sahiptir (önceki meselede belirtilen açıklamaya göre). Eğer bedel tamamen belirsiz ise -ki bu genellikle muamelelerde böyledir- ve satıcı, ödenen kısımda daha önce farkında olmadığı bir ayıp tespit ederse, akdi feshetme hakkına sahip olmadığı gibi fark talep edemez de. Ancak bedelin başka bir kısmını talep etme hakkı doğar. Hüküm 476: Satılan malda akitten sonra ve teslimden önce bir kusur ortaya çıkarsa, alıcı için muhayyerlik hakkı sabit olur. Bedelde akitten sonra ve tesliminden önce bir kusur ortaya çıkarsa, satıcı için muhayyerlik hakkı sabit olur. Burada sağlam ve kusurlu mal arasındaki değer farkını talep etmenin caiz olması hususunda işkal vardır, bu nedenle ihtiyaten karşılıklı rıza tercih edilir. Ancak iade etme imkânı yoksa, sağlam ve kusurlu mal arasındaki değer farkını talep etmesi caizdir. Hüküm 477: Görünüşe göre, ayıp muhayyerliğinde feshin derhal gerçekleşmesi gerekmez; ancak, örf açısından hakkı kullanmadaki gecikme akde rıza gösterme olarak kabul edilirse bu durum istisnadır. Ayrıca feshin geçerliliği için muhayyerlik sahibinin hazır bulunması şart değildir. Hüküm 478: Alıcının, ayıptan (kusurdan) dolayı satış akdini feshetmesi veya fiyat farkı talep etmesi dört durumda caiz değildir: 1- Satın alma sırasında ayıbı bilmesi. 2- Satıştan sonra ayıplı malı kabul etmesi. 3- Fesih hakkından veya fiyat farkı talebinden vazgeçmesi. 4- Satıcının ayıptan sorumlu olmayacağını açıkça belirtmesi (yani malda çıkacak herhangi bir ayıptan mesuliyet kabul etmemesi). Eğer satıcı belirli bir kusurdan muaf olduğunu beyan edip de başka bir kusur ortaya çıkarsa, alıcının bu sebeple sözleşmeyi feshetme hakkı vardır. Alıcı ürünü iade edemezse, daha önce belirtildiği gibi değer farkını talep edebilir. Hüküm 479: Satın alınan malda bir kusur ortaya çıkar ve teslim alındıktan sonra başka bir kusur daha meydana gelirse, alıcı malı iade edemez ancak kusur tazminatı (erş) alabilir. Evet, eğer kusurlu bir hayvan satın alırsa ve üç günlük muhayyerlik (seçim hakkı) süresi içinde yeni bir kusur ortaya çıkarsa, teslim almış olsa bile iade edebilir. Aynı durum, kusurlu maldaki yeni kusurun, alıcının özel olarak muhayyerlik hakkına sahip olduğu süre içinde ortaya çıkması durumunda da geçerlidir. Hüküm 480: Eğer satıcı malının özelliklerini bilmiyorsa ve başkası kendisine haber vermişse, bu özellikleri alıcıya anlatıp ona göre veya önceki bir görüşe dayanarak satmış ise, sonradan malın daha iyi olduğu ortaya çıkarsa, alıcı sözleşmeyi feshetme hakkına sahiptir. Hüküm 481: Satıcı, alıcıya malı satın aldığı bedeli bildirirse, bedele etki eden tüm özellikleri de bildirmek zorundadır. Bu nedenle malı nakit mi yoksa vadeli mi aldığını, şartlı mı yoksa şartsız mı aldığını açıklamalıdır. Eğer bu özelliklerden bazılarını bildirmez ve alıcı işlemden sonra bunları öğrenirse, bu özelliklerin gizlenmesi aldatma sayıldığı için alıcının aldatma nedeniyle fesih hakkı vardır. Bunlardan biri de satıcının alıcıya sermaye (maliyet fiyatı) hakkında bilgi vermesi, ardından bu bilgilendirmesinde yalan söylediğinin ortaya çıkması durumudur. Bu takdirde alıcı, satışı feshetmek ile onu sözleşmede satıcının talep ettiği tam bedel üzerinden sürdürmek arasında seçim hakkına sahiptir. Hüküm 482: Bir kimse, malını bir simsara veya dükkân sahibine verip değerini belirleyerek ona: "Bunu belirlenen bu değerle sat; şayet daha yüksek bir fiyata satarsan, aradaki fark senin satış ücretindir" derse, bu fark mal sahibine ait olur ve vekil yaptığı işin ücretini mal sahibinden alır. Şayet ona: "Eğer bunu belirlenenden daha yüksek bir fiyata satarsan, aradaki fark senin için cuâledir (primdir)" derse, bu fark vekile ait olur. Vekil malı bir başkasına belli bir fiyata satar, bu alıcı da aynı malı daha yüksek bir fiyata satarsa, oluşan fark bu alıcıya ait olur. Hüküm 483: Kasabın koyun eti satıp kuzu eti teslim etmesi caiz değildir. Eğer böyle yaparsa, işlem şahsi ise alıcıya muhayyerlik hakkı doğar. Satılan şey zimmette küllî ise, alıcı koyun etini talep etme hakkına sahiptir. Aynı şekilde, renginin sabit olması şartıyla bir elbise satıp rengi solan bir ürün teslim edilirse de durum böyledir.