HARAM MUAMELELER
Hüküm 406: Haram olan muameleler altıdır:
1- Sarhoş edici sıvı içkilerin, av köpeği olmayan köpeklerin, domuzun ve leşin satışı caiz değildir. Bu dört nesne dışındaki necasetlerin -eğer gübre olarak kullanılmak gibi helal bir faydası varsa- satışı (en sahih görüşe göre) caizdir; ancak ihtiyaten satmamak daha uygundur. Bununla birlikte, bunlardan vazgeçme karşılığında ücret alınması mümkündür.
2- Gasp edilmiş malın satışı.
3- Meşhur görüşe göre, yırtıcı hayvanlar gibi mali değeri olmayan şeylerin satışı haramdır, ama helal olan amaçlanan bir faydası varsa, görünüşe göre caizdir.
4- Kumar aletleri ve eğlence araçları gibi kullanımı haram olarak bilinen şeylerin satışı.
5- Faizli muameleler.
6- Hile içeren muameleler iki türdür: (Birincisi) arzu edilen malın, bilgilendirme yapılmadan başka şeylerle karıştırılması, örneğin yağın iç yağıyla karıştırılması gibi. (İkincisi) satılan malda olmayan iyi niteliklerin varmış gibi gösterilmesi, örneğin sebzelerin taze görünmeleri için üzerine su serpilmesi gibi. Hadis-i Şerif'te şöyle buyrulmuştur: "Bir Müslümanı aldatan, ona zarar veren veya ona hile yapan bizden değildir." Diğer bir hadiste ise: "Kim Müslüman kardeşini aldatırsa, Allah onun rızkının bereketini alır, geçim yollarını kapatır ve onu kendi nefsine bırakır."
Hüküm 407: Necis olup temizlenebilir eşyaların, mesela halı ve yaygı gibi şeylerin satılmasında bir sakınca yoktur. Aynı şekilde, temizlenemeyen ancak yaygın ve meşru kullanımı temiz olmaya bağlı olmayan petrol gibi şeylerin satışında da sakınca yoktur. Fakat kullanımı temiz olmaya bağlı olan şeylere gelince, bunların satışı ancak muteber ve helal bir fayda gözetildiği takdirde caizdir.
Hüküm 408: Satıcı, bilgilendirmemenin alıcıyı zor duruma düşürmesi ve aldatması durumunda, necis olan bir ürünün necis olduğunu alıcıya bildirmelidir; örneğin, necis su satıp alıcının bununla abdest alması gibi. Her durumda bilgilendirmek daha ihtiyatlıdır, ancak bilgilendirmenin, alıcının dine önem vermemesi ve benzeri sebeplerden dolayı dini alaya almasına neden olacağı durumlarda bu gerekli değildir.
Hüküm 409: Şer'i olmayan bir şekilde kesilen hayvanın etini, derisini ve hayat taşıyan diğer parçalarını satmak caiz değildir, çünkü bunlar leş hükmündedir.
Hüküm 410: Deriler, etler, yağlar ve bunların türevleri, hayvanın usulüne uygun kesilmiş (tezkiye edilmiş) olma ihtimali varsa, satılabilir; ancak bunların tezkiye edildiği kesin olarak bilinmedikçe yenilmesi caiz değildir. Tezkiye edildiğinden emin olunmadığı durumda, ihtiyaten, (Hüküm 408)'de belirtilen şart ve istisnalarla alıcıya durumu bildirmek gerekir. Et ve benzeri ürünlerin tezkiye edilmiş olduğu, üzerinde aşağıdaki işaretlerden birinin bulunması halinde anlaşılır:
1- Müslümanın elinde bulunması: Etin yemek için sunulması ve derinin giyim veya yaygı için hazırlanması gibi tezkiyeye uygun bir şekilde tasarrufta bulunmasını gerektiren durumlar.
2- Müslüman pazarı: İster bir Müslümanın elinde olsun ister durumu bilinmeyen birinin elinde olsun aynıdır.
3- İslam ülkelerinde üretilen ürünler: Konserve etler ve ayakkabı gibi deri mamulleri dahil.
Hüküm 411: Gayri İslami ülkelerden ithal edilen ve kafirin elinden alınan et, yağ ve deri gibi ürünlerin satılması, daha önce de belirtildiği gibi, müşteriye durum hakkında bilgi verilmesi kaydıyla, söz konusu ürünün usulüne uygun kesilmiş bir hayvandan gelme ihtimali olması durumunda caizdir. Ancak, usulüne uygun kesilmiş hayvandan geldiği kesin olarak bilinmedikçe, usulüne uygun kesilmiş hayvan şartı aranan yiyecek gibi alanlarda kullanılması caiz değildir; daha önce bahsedilen üç alametten biriyle önceden usulüne uygun kesildiği bilinmelidir. Kâfirin elinde bulunan etin tezkiye edildiğine dair kâfirin kendi beyanı, o etin helal olduğuna hükmetmek için yeterli değildir.
Aynı şekilde, Müslümanın elinden alınan et hakkında da eğer o Müslümanın bu eti kâfirden tezkiye durumunu araştırmadan aldığı biliniyorsa, aynı hüküm geçerlidir.
Hüküm 412: Gasp edilmiş malın satışı batıldır ve satıcının aldığı bedeli alıcıya iade etmesi gerekir.
Hüküm 413: Eğer alıcının satıcıya bedeli ödeme niyeti yoksa veya ödememeyi kastetmişse, ciddi bir alım niyeti mevcut olduğu sürece satış geçersiz olmaz ve alışverişten sonra bedeli ödemek zorundadır. Aynı şekilde, eğer haram para ile ödemeyi niyet etmişse de hüküm aynıdır.
Hüküm 414: Bazı müzik aletleri gibi haram eğlence aletlerinin satışı haramdır ve çocukların oyunu için üretilen düdüklerin satışından ihtiyaten vacip olarak kaçınmak gerekir. Hem haram hem de helal amaçlar için kullanılabilen radyo, kaydedici, video ve televizyon gibi ortak cihazlara gelince, bunları satmakta ve satın almakta bir sakınca olmadığı gibi, helal olan faydaları için edinmekte ve kullanmakta da bir sakınca yoktur. Evet, kendisinin veya aile üyelerinin haram yolda kullanmaya sürükleneceğinden emin olmayan kişilerin bunları edinmesi caiz değildir. Faydası sadece haram ile sınırlı olan bazı resimler ve CD'ler gibi şeylerin ise alım satımı caiz değildir.
Hüküm 415: Üzüm ve hurmanın şarap yapımı amacıyla satılması haramdır; ancak bu niyet olmadığında satışı caizdir. Satıcının, alıcının bunu şarap yapımında kullanabileceğini tahmin etmesi durumunda bile satışta sakınca yoktur.
Hüküm 416: Canlı varlıkların (insan ve diğerlerinin) taş, mum ve madenlerden yapılan heykeller gibi üç boyutlu resimlerini yapmak, eğer bunları yapmaktaki amaç Yaratıcıya benzetmek veya ibadet için heykel olarak kullanmak ise haramdır. İhtiyaten, canlı varlıkların üç boyutlu heykellerini yapmak mutlak olarak haramdır. Üç boyutlu olmayan resimlerde ise bir sakınca yoktur. Aynı şekilde, mekruh olmasına rağmen, üç boyutlu resimleri edinmek, satmak ve satın almakta da bir sakınca yoktur.
Hüküm 417: Kumar, hırsızlık veya geçersiz işlemlerle elde edilen şeylerin satın alınması caiz değildir. Alıcının bunu asıl sahibine iade etmesi gerekir.
Hüküm 418: Kâr elde etmek ve ödül kazanmak amacıyla piyango biletlerinin alım satımı caiz değildir. Ama eğer kişi, kart satın alırken parasını okul binası, köprü veya benzeri meşru bir işe yardım etmek amacıyla ödüyorsa, bunda bir sakınca yoktur. Her iki durumda da kura sonucu kendi adına çıkan para, eğer bu işi yürüten kuruluş yabancı bir şirket ise, bu para sahibi bilinmeyen sahip (Mechulü'l-Malik) kapsamına girer ve durumu düzeltmek için şer'i hâkime başvurmak gerekir. Ancak bu işi yürüten kuruluş yerli ise, verilen paranın haram kaynaklardan olduğu bilinmediği sürece kullanılmasında sakınca yoktur.
Hüküm 419: Aldatma kesinlikle haramdır. Ancak muamele (işlem), eğer aldatma bir şeyi cinsinden farklı göstermek şeklinde olursa bozulabilir; mesela altın alımı üzerinde anlaşılıp da ona "altına benzeyen" (Şibhu'z-Zeheb) denilen şeyin verilmesi gibi. Fakat aldatma bir şeyi kendi cinsinden olmayan başka bir şeyle karıştırmak şeklinde olursa, mesela yağın iç yağıyla karıştırılması gibi, muamele bozulmayabilir. Bu durumda, eğer satış şahsi olursa, yani mevcut şeyin kendisi üzerine gerçekleşirse, örneğin "sana bu kilogram yağı sattım" derse, içindeki (Yağdan başka bulunan) iç yağı miktarıyla ilgili muamele batıldır ve satıcının bunun karşılığında aldığı şey ona geçmez. Alıcı, içinde bulunan yağa ilişkin satışı feshetme hakkına sahiptir. Ancak satılan mal, zimmette bir kilogram yağ satılması gibi genel (külli) olduğunda ve satıcı ona karışımdan verdiğinde, alıcının bunu iade etme ve satıcıdan saf yağ talep etme hakkı vardır.
Hüküm 420: Riba (faiz) iki çeşittir. Birincisi: Muavvaz faizdir ve bu, ölçülebilen ve tartılabilen şeylere mahsustur. İkincisi ise karz (borç) faizidir ve bu, fazlasıyla geri ödenmesi şartıyla her türlü borç alınan şeyde geçerlidir.
Hüküm 421: Ölçülen ve tartılan malların kendisinden daha fazlasıyla satılması haramdır. Örneğin, bir ton buğdayı iki ton buğdaya satmak gibi. Bu hüküm, takas edilen mallardan biri sağlam diğeri kusurlu olsa da biri iyi diğeri kötü kalitede olsa da ya da değerleri başka bir sebepten farklı olsa da geçerlidir. Eğer işlenmiş altın verip karşılığında işlenmemiş altından daha fazla alınırsa, bu faizdir (riba) ve haramdır.
Hüküm 422: Fazlalığın, iki bedelin cinsinden olması gerekmez. Bir ton buğdayı, bir ton buğday ve bir dirhem karşılığında satarsa, bu da faiz (riba) ve haramdır. Hatta fazlalık iş olarak da olsa, örneğin alım-satım yapanlardan biri diğerine bir iş yapması şartını koyarsa, bu da riba olur ve haramdır. Aynı şekilde, artışın hükmi olması durumunda, mesela peşin olarak bir ton buğdayı, veresiye bir ton buğday karşılığında satması gibi.
Hüküm 423: Faizden kurtulmak için, aynı ölçülen veya tartılan malın bir miktarını kendisinden daha fazlasıyla değiştirmek istediğinde, örneğin istenmeyen kalitedeki iki kilo buğdayı, kaliteli ve istenen bir kilo buğdayla satmak istediğinde, birden fazla çözüm yolu vardır:
1- Muameleyi iki adımda gerçekleştirmek: önce iki kiloyu bir tutara satıp sonra aynı tutarla diğer kiloyu satın alarak istenen sonucu elde etmek.
2- Daha az olan tarafa bir şey eklenmesi, örneğin bahsedilen iki kiloyu karşılık gelen bir kilo ile birlikte bir mendil, kalem, kitap veya benzeri şeylerle satması gibi. Ya da artışın her iki tarafta olması ve artışların birbirinden farklı olması.
Hüküm 424: Uzunluk, alan veya sayı ile satılan kumaşlar, kitaplar ve ceviz gibi şeylerin, kendisinden daha fazlasıyla satılması caizdir; mesela on cevizi on beş cevize satmak gibi. Bu hüküm, cinslerin farklı olması durumunda, peşin veya veresiye olsun mutlaktır. Ancak aynı cins olduğunda, veresiye satıştan kaçınmak daha uygundur; örneğin belirli bir süre sonra aynı kitabın ve baskının iki takımına karşılık, bir takım kitabı peşin satmak gibi.
Hüküm 425: Kâğıt paralar ölçülüp tartılan şeylerden olmadığı için, bunlarda değişim faizi (riba) cereyan etmez. Bu sebeple farklı türdeki paraların birbirleriyle, peşin veya vadeli olarak alım satımı caizdir. Ancak, para biriminin başka bir para birimiyle vadeli satışında, peşin fiyat ile vadeli fiyat arasındaki farkı, aylık %3'ü aşmayacak şekilde sınırladık. Eğer yüz dolar banknotun nakit fiyatı yüz bin Irak dinarı ise, bir ay vadeli satış fiyatı (103) bin dinardan fazla olmamalıdır. Bu muamelelerin detaylarını "Doların Vadeli Satışının Hükümleri" başlıklı özel bir fetvada açıkladık. Örneğin Irak dinarının misliyle satılması ve zimmette fazlalık olması caiz değildir. Ancak kâğıt paraların nakden iskontosunda bir sakınca yoktur. Yani, üzerinde yazılı miktar kişinin gerçekten borçlu olduğu bir meblağ ise, bankalar veya diğer kurumlarda iskonto edilebilir. Bu durumda alacaklı, borcunu nakden daha düşük bir bedelle satabilir ve bedel peşin olarak ödenir.
Hüküm 426: Bir malın ölçülen veya tartılan şeylerden sayılıp sayılmayacağı konusunda esas olan, o bölgede geçerli olan örftür. Eğer bir mal bir bölgede ölçü veya tartıyla satılıyorsa, sayıyla satılan bir başka bölgede peşin olarak daha fazlasına satılması caizdir. Evet, eğer bir şey çoğu bölgede ölçü veya tartı ile satılıyorsa, bu hükmün diğer bölgelere de genelleştirilmesi daha uygundur. Durumu bölgeler arasında yaygın bir uygulama olmaksızın farklılık gösteren şeylerin hükmü, her bölgede o bölgenin örfüne tabidir. Dolayısıyla, ölçü ve tartı ile satıldığı bir bölgede fazlalıkla satılması caiz değildir; adet ile satıldığı yerde ise peşin olarak fazlasıyla satılması caizdir. Ancak bir şeyin durumu aynı bölge içinde farklılık gösteriyorsa, vacip ihtiyat gereği o bölgede fazlalıkla satılmaması gerekir.
Hüküm 427: Eğer iki bedel (ivaz) ürün aynı cinsten olmazsa, fazlalık almak caizdir; mesela bir ton pirinci iki ton buğdayla satmak gibi.
Hüküm 428: Aynı asıldan alınan iki bedel ürün arasında fazlalıkla değişimin caiz olmaması daha ihtiyatlıdır. Bu nedenle bir kilogram peyniri iki kilogram süt karşılığında satmak caiz değildir. Aynı şekilde, olgun meyveyi olgunlaşmamış olanıyla fazlalıkla değişim yaparak satmak da caiz değildir. Önceki bazı meselelerde bir dizi çözüm sunmuştuk.
Hüküm 429: Buğday ve arpa, riba (faiz) konusunda aynı sınıftan sayılır. Bu nedenle, birinden bir ton karşılığında diğerinden iki ton satmak caiz değildir. Aynı şekilde, bir ton arpayı peşin olarak bir ton buğday karşılığında vadeli satmak da caiz değildir.
Hüküm 430: Faizli muameleler, gayrimüslimlerle bile olsa mutlak olarak haramdır. Ancak meşhur görüşe göre aşağıdaki durumlar bundan istisna edilmiştir:
1- Müslüman ile kâfir arasında (harbi veya zimmi olsun).
2- Baba ile çocuğu arasında.
3- Koca ile karısı arasında.
Görünen o ki, bunlar istisna değil, belirli durumlarla sınırlı olarak fazladan ücret alınmasına izin verilen yerlerdir ve mutlak değildir. Dolayısıyla, harbi kafirden ve zimmi kafirden fazlalık almak caizdir çünkü o bu muamelenin geçerliliğini kabul etmektedir, bu yüzden ilzam kuralı onun hakkında geçerlidir.
Baba ile çocuğu arasında veya koca ile karısı arasında bu durum mutlak değildir, ancak bu paranın alınması alışılagelmiş olduğunda ve izne ihtiyaç duyulmadığında geçerlidir, çünkü halk dilinde söylendiği gibi "Cepleri birdir".
Hüküm 431: Alıcı ve satıcılarda altı şart aranır:
1- Buluğ.
2- Akıl.
3- Rüşt.
4- Niyet (Kasıt).
5- Seçim (İhtiyar).
6- Akit ehliyeti. Çocuğun, delinin, sefih (Akılsız, müsrif) kişinin, şaka yapanın, zorlanmış kişinin ve yetkisiz kişinin muamelesi geçerli değildir. Bunların bazılarının ayrıntıları ilerideki konularda gelecektir.
Hüküm 432: Buluğ çağına ermemiş çocuğun, velisi izin verse bile malları üzerinde bağımsız olarak muamele yapması caiz değildir. Ancak çocukların yapmalarının toplumda âdet haline geldiği bazı ev ihtiyaçları gibi basit konular bundan müstesnadır. Evet, eğer çocuk mümeyyiz (İyiyi ve kötüyü ayırt edebilme yetisine sahip) ve mal sahibi tarafından yetkilendirilmiş ise, başkasının malıyla işlem yapmasında sakınca yoktur ve velisinin iznine gerek yoktur. Aynı şekilde, çocuğun satıcıya veya alıcıya bedeli ya da satılan malı ulaştırmada aracılık yapmasında da bir sakınca yoktur.
Hüküm 433: Reşit olmayan birinden, istisna ettiklerimiz dışında mallarından bir şey satın alınırsa, bunun velisine iade edilmesi gerekir ve çocuğun kendisine iade edilmesi caiz değildir. Eğer ondan, sahibinin izni olmaksızın başkasına ait bir mal satın alınırsa, bu mal sahibine iade edilmeli veya sahibi razı edilmelidir. Eğer mal sahibini tespit etmek mümkün olmazsa, o mal sahibi adına sadaka olarak verilmelidir. Vacip olan ihtiyat, bunun şer'i hâkimin izniyle yapılmasıdır.
Hüküm 434: Eğer taraflardan biri muameleye zorlanır, ancak daha sonra razı olursa, işlem kendiliğinden geçerli hale gelir.
Hüküm 435: Başkasının malını, onun izni ve onayı olmaksızın fuzuli olarak satmak geçerli değildir. Ancak, eğer mal sahibi daha sonra bunu onaylarsa, satış geçerli olur.
Hüküm 436: Baba ve baba tarafından dedeye, reşit olmayanın veya akıl hastası ya da sefih olarak ergenliğe ulaşmış kişinin malını satması veya onların parası ile bir şey satın alması caizdir. Ve aynı şekilde, bu yetki babanın ve dedenin vasisine de caizdir, fakat herkesin vesayet altındakilerin maslahatını gözetmesi gerekir ve sadece zararın olmaması yeterli değildir. Herkesin (Baba ve baba tarafından dedenin) yokluğunda, adil müçtehit ve onun vekili ile müminlerden adil olan bir kişi, bu ikisine ulaşamadığında veya onlardan izin alamadığında, bu kişilerin (Reşit olmayanın veya akıl hastası ya da sefih olarak ergenliğe ulaşmış kişinin) mallarını ve gaibin malını satabilir veya kendi maslahatları gerektirdiğinde onların paralarıyla satın alabilir. Terk edildiğinde kendilerine zarar verecek olan şeyde maslahattandır.
Hüküm 437: Gasp edilmiş mal satılırsa ve daha sonra mal sahibi bu satışa onay verirse, satış geçerli olur. Mal ve menfaatleri muamele anından itibaren alıcıya, bedel ve menfaatleri ise asıl mal sahibine ait olur. Bu hükümde, gaspçının malı kendisi için satması veya mal sahibi için satması arasında hiçbir fark yoktur.