KÂR VE KAZANÇ HÜKÜMLERİ
Hüküm 364: Kâr etmek amacıyla bir şeyi alınır ve onun fiyatı artarsa, daha fazla değerlenmesi için veya bir başka amaçtan dolayı satmaz, daha sonra onun fiyatı almış olduğu fiyata düşerse, onun fazlasını humus farz olmaz. Ancak onun artan fiyatı humus yılına kadar devam ederse, artanın humsunu vermelidir, her ne kadar o ürünü satmasa da aynı şekilde humus yılından sonra onun değeri ucuzlamış olursa, artan değeri humusunu vermelidir.
Hüküm 365: Şahıs almış olduğu borcu öderse, ödemiş olduğu borç yıllık giderlerinden sayılır, bu borcu yıllık harcamalarından öder ister borcu bu amaçla almış olsun isterse olmasın. Aynı şekilde almış olduğu borcu humus yılından önce veya sonra almış olsun, o borcu ondan önce ödeme şansı olsa da olmasa da yıllık harcamalarından sayılır. Ancak borçlu aldığı borcu ödemez ve üzerinden yıl geçerse, humsunu vermesi farzdır, almış olduğu borcu yıllık giderinden ayırmamalıdır, ister borcun günü henüz gelmemiş olsun isterse günah işleyerek borcunu geciktirmiş olsun.
Hüküm 366: İnsana humus farz olur ancak ödemez geciktirirse, aşağıdaki durumlarla karşılaşır:
1- Tasarruf 'da haramlık: O şeyde tasarruf etmek, onlardan yemek, giymek ve onda kalmak ve benzeri durumlar haramdır.
2- Bu tasarruftan dolayı şahıs ideal ücret ödemekle mükelleftir. Bu ideal ücreti humus almaya müstahak kişilere vermelidir.
3- Cins veya humusu olan fiyatta komisyon 4/1 de uygulanabilir 5/1 değil, şahıs tam değerini alamaz ve humsunu ödemeden cinsi satın alan müşteriye veremez. Yalnız müşteriye humusun ödenmediğini bildirir ve yakın zamanda ödeyeceğini haber verirse, teslim etmesinde sakınca yoktur.
4- Humusun artması ve kazancı humus sahiplerine aittir mal sahibine değil.
5- Kişi humusu ödemeden vefat ederse, mirasçılar onun malını aralarından taksim etmeden önce humus ve diğer borçlarını ödedikten sonra taksim etmelidirler.
Hüküm 367: Ticaretten uğraşan ve kazanç elde eden bir bayana humus vermek farzdır; her ne kadar bu bayanın nafakası kocası tarafından ödense de kocası tarafından verilen nafaka bayanın gelirlerinde düşülmez. Aynı şekilde bayanın herhangi bir kazancı olmaz ancak eşi veya bir başkası tarafından bir geliri olursa, yılsonunda onun humsunu vermesi farzdır. Genel olarak her mükellef gelir ve elde ettiği mal varlıklarını araştırması farzdır; mükellef ister işçi olsun isterse olmasın ister az ister çok olsun, humsunu vermelidir.
Hüküm 368: Kişi varlığının humsunu vermez ve onu bir başkasına hibe ederse, hibe edenin humus yılı olduğunu bilmesi ve hibe ettiği malın o yılın kazancından olduğunu bilmesi durumunda hibe edilen şahısın humus vermesi farz değildir. Ancak hibe etmeden üzerinden yıl geçtiğini ve üzerine humus geldiğini anlarsa, hibe edenin sorumluluktan kurtulması için hibe alan o malın humsunu vermelidir. Hibe alanın humus yılı yoksa hem almış olduğu hibenin hem de diğer mal varlıklarının tamamının humsunu vermelidir. Zira tüm mal varlığına humus taalluk etmiştir.
Hüküm 369: Humus yılı olan bir kişi tarihini değiştirmek isterse, ister tarihi öne atsın isterse geriye bu şekilde amel etmelidir: öne almak istediğinde önceki tarihe göre malını hesaplamalı ve tahakkuk bulan humsu münasip gördüğü bir zamanda vermelidir. Ödediği zaman onun humus yılının başlangıcı olarak sayılır, şeri hâkime müracaat etmesine gerek yoktur. Ama humusu ödemeği yeni humus yılına geciktirmek isterse, geciktirme konusunda şeri hâkime müracaat etmelidir. Binaenaleyh tahakkuk olan humsu geciktirdiği müddetle birlikte öder ve vakti geciktirirse, geciktirmiş olduğu tarih onun humus yılı sayılır.
Hüküm 370: Her mükellef humus yılı tarihinin sonunda masraflarından artan malın humsunu vermelidir. Yani masraf için evinde stokladığı pirinç, un, buğday, arpa, şeker, çay, yakıt, odun, kömür, yağ, tatlı ve masraf etmek için benzeri şeyler, humus yılına kadar kullanılmayan ve artan şeyler. Aynı şekilde normal yaşam tarzından fazla olan takılar, elbiseler, mutfak eşyaları, kitaplar, sergiler bunların tamamının humusu verilmelidir.
Hüküm 371: Humus vermeyen kişiden borç almanın sakıncası yoktur. Aldığı borcun humsunu vermesi de farz değildir. Günümüzde yaygın olan (faizsiz kredi) veya bayanlar arasında (gün) diye adlandırılan bir grup bir araya gelerek haftalık veya aylık belli bir meblağ veya altın koyarak kura şeklinde onlardan birine verilmesi aynı hükümdedir. Verilen bu meblağlardan bazıları yıllık masraftan fazla olur ve ona humus gelirse, bu konu o meblağı verene aittir.
Hüküm 372: Aile velisi humus vermez veya geliri helal yoldan olmaz (mechulü'l-malik) olursa; aileden her fert mümkünse kendi nafakasını kendisi karşılaması onun için daha iyidir. Ama aileyle birlikte kalmak zorundaysa, masrafını ve tasarrufunu helal etmesi için şeri hâkime müracaat etmelidir.
Bu konuda bize müracaat eden olursa aile reisi onun için harcadığı şeylerde ihtiyaç duyduğu kadarından faydalanmasına izin veriyoruz. Aynı şekilde ailesine harcadıklarından ihtiyaç olan miktarından faydalanmaları helaldir. Günahı başkasına aittir. Ancak onu bu konuda uyarmak vazifesi terk edilmemelidir.
Hüküm 373: Adına geçirdiği açık arazi hiç kullanılmaz ancak halk arasında onun sayılır ve adına tapu almış olursa, buna ödemiş olduğu paranın humsunu verdiği paradan olmaması durumunda humsunu vermelidir. Yalnız humus yılı olması yeterli değildir. Bu arsaya humus farz olmaz, miras olarak sayılmaz, bu arsa hibe edilmez ve satılmaz, yapılan muamele batıl muameledir.