YILLIK MALİYETİN BELİRLENMESİ
Hüküm 354: Kardan humsu farz olmayan istisna edilen iki maliyet:
1- Kazanmak için yapılan harcamalar; yani kazanmak için yapılması gereken harcamalardır. Nakliye, komisyon, yazar, güvenlik, kira, vergiler ve benzerleri gibi harcamalar. Bu giderler kardan çıkarılıp geriye kalanın humsu verilmelidir.
Hüküm 355: Kazanmak için harcanan her türlü gider yıllık kazançtan çıkarılır ister bu kazanç bu yıla ait olsun isterse sonraki yıllara fark etmez.
2- Humus yılında kendisi ve ailesi için münasip olan harcamalar, sadaka, ziyaretler, hediye ve mükâfatlar için ve aynı şekilde onun misafirlerine ziyafet için harcadıkları, kendisi davet etmemesi şartıyla her ne kadar misafir sayısı onun ağırlama kapasitesinden fazla olsa da harcanan, meblağ giderden sayılır.
Hüküm 356: hazineden maksat, şu anda harcanan varlıktır, gelecek için tasarruf edilen değil. Binaenaleyh yıllık gider çıkıldıktan sonra kalan kısmına humus farz olur. Her ne kadar artan kısım daha sonra masraf etmek için kenara bırakılsa da.
Hüküm 357: Harcamalar halk nezdinde kişinin durumuna uygun olmalıdır. Uygun olmazsa, uygun olmayan miktarın humsu verilmelidir. Aynı şekilde yapılan masraflar yersiz ve israf amacıyla yapılırsa. Yapılan harcamalar kişinin şanına layık olandan az olursa, artan miktarın tamamının humsu verilmelidir.
Hüküm 358: Mali yılbaşı olmayan bir kişinin ilk mali yılı işe başladığı gündür. Bugünü kazancının başladığı gün olarak tayin edebilir. Ne kadar güzel belki de farzdır kişi bu konuda tembellik yapmadan ilk işe başladığı andan itibaren kendisine bir humus hesaplama tarihi belirlemelidir. Ticarete, sanata, çiftçiliğe, eğitmenliğe, sağlık hizmetlerine veya her türlü helal bir işe başladığında o tarihi şeri humus yılı tayin edebilir. Yukarıda hatırlattığımız gibi karın başladığı günde veya maaşını aldığı günden bir yıl geçtiğinde şanına uygun harcamalardan sonra artan olursa onun humsunu vermelidir. Bu artan az veya çok, nakit veya cins, menkul veya gayrimenkul fark etmez.
Hüküm 359: önemli olan halk arasında yıl sayılmasıdır hangi takvime göre olursa olsun ister Hicri isterse miladi veya benzerleri veya hiçbir takvime uymaz gün veya hafta sayısıyla da olabilir.
Hüküm 360: işsiz olan bir kişi başkalarının nafakasıyla geçinir, baba veya evlat gibi veya başkalarının yardımıyla zekât ve humusla yaşamını sürdüren kişi ilk şeri yılını yardım aldığı günden hesaplamalıdır. Eğer yılbaşı tayin etmemişse, humus verdiği günü yılbaşı olarak tayin etmelidir. Ancak humus verecek artan bir miktar olmadıkça onun humus yılbaşı da olmaza. Artış olup humus verdiğinde ilk yılbaşı tayin edilir, masrafından hiç fazla artış olmazsa, şeri hâkimin onayıyla kendine bir mali yılbaşı tarihi tayin etmesi müstahaptır.
Hüküm 361: Kişi humus konusunu ihmal eder ister bilerek ister bilmeyerek kaç yıl malını hesaplamaz kar ederek belli bir miktar mal varlığı elde eder arsalar, evler, ev eşyaları, onarımlar yapar. Bankada hesapları olur, daha sonra menkul ve gayrimenkul tüm mal varlıklarının humsunu vermesi gerektiğini anlarsa tüm mal varlığının humsunu vermelidir. Bunlar satın aldıkları, ektikleri ve imar ettikleri ihtiyaç fazlasını kapsar. Ancak bu mal varlıklarından ihtiyaçları için oturduğu ev, bindiği şahsi araba ve kullandığı ev eşyaları gibi, o yılın kazancından harcanmış olursa onların humsu yoktur; yalnız iki durumda humus farz olur:
1- Yukarıda ihtiyaç olan şeyleri birkaç yılın kazancıyla alırsa son yıl hariç tamamının humsunu vermelidir.
2- Almış olduğu şeyler yıllık giderinden fazla olur ve üzerinden yıl geçer ve yıllık harcamalarından sayılmazsa humsunu vermelidir.
Hüküm 362: Yıllık ihtiyaçlarından sayılan, kullanıldıklarında biten veya bitmeyen her şeyi kapsamaktadır yalnız o ihtiyaç şahsın toplumsal durumuna uygun olmalıdır. Örneğin eşine almış olduğu takılar, din alimi veya üniversitelilerin kendileri için almış oldukları kitaplar veya kendine uygun tablo ve eşyaların alınması gibi şeyler yıllık ihtiyaçtan sayılır. Aynı şekilde ihtiyaç olabileceğini umduğu ve kendisine münasip olan bir şeyi alırsa her ne kadar şimdilik ondan faydalanmasa da örneğin yangın tüpü, halı, misafirleri için almış olduğu tabaklar. Aynı şekilde misafirlerini karşılamak için veya çocuklarını okula ulaştırmak için almış olduğu arabası veya misafirlerini karşılamak için misafir odası hazırlaması, kendisine uygun ev aletlerini satın alınması, bunların tamamı yıllık ihtiyaçtan sayılır, her ne kadar şimdilik onları kullanmasa da ancak kendi haline münasipten daha fazla olur, ileride ihtiyaç duyacağı bir şey olduğu için satın alırsa, bu durumda onun humsu farz olur.
Hüküm 363: Yıllık ihtiyacı için satın aldığı şey, buğday, arpa, yağ, şeker, çay ve benzeri ihtiyacından fazla olursa, onun humsunu vermesi farzdır. İnsanın ihtiyacı olan ve o ihtiyaç olan şey kullanıldıktan sonra kalır ve bir daha ona ihtiyacı olmazsa, humus yılından sonra ona humus farz değildir, zira her ne kadar o yıllık giderinden fazla olur ancak o yılın kazancından sayılmaz. Örneğin yaşlı kadınların takıları veya gençlikte almış oldukları kıyafetler şu anda onlara uygun değildir.
Eğer şahıs humus yılı içerisinde bu eşyalara ihtiyacı olmaz, ancak diğer yıllarda kullanılmaya münasip olursa, yazlık ve kışlık elbiseler gibi sezon bittiğinde kullanılmaya münasip değiller, İmam Hüseyin (a.s) ziyaretçilerini ağırlamak için özel günlerde misafirler için kullanılan halı ve diğer malzemeler gibi, durumlarda humus farz değildir bunların dışında ki durumlarda vacip ihtiyaç gereği humus verilmelidir