Sübülü’s-Selâmİslam Fıkhı Kütüphanesi Pazartesi, 5 Cemaziyelahir 1448 Hicrî
Dizine dön

HUMUS HÜKÜMLERİ

Humus en önemli mali vaciplerden olup İslam dini özellikle Ehlibeyt (a.s) mektebi onunla korunmuştur. Asırlar boyunca kendine yetecek şekilde sistematik devam etmiştir. Şeriat humus olayını planlamış öz Muhammedî İslam'ın akide ve usulleri hâkim siyasetçilerin ego manyasına bağlı zor ve zerle insanlara yükledikleri iradelerinden korumuştur. Humus farz olan şeyler: 1- Savaşılması uygun olan kâfirlerden savaş yoluyla alınan ganimetlerdir. Bu savaş İmam'ın (a.s) veya şartlarına haiz naiplerinin izniyle olması şartıyla. 2- Maden; altın, gümüş, kurşun, bakır, akik, firuze, yakut, tuz, bitüm, kibrit ve benzeri madenler, özel mülkiyete girmeleri durumunda; petrol gibi bazı madenler umuma ait olur ve millileşirse, onun şahsi mülkiyete girmesi mümkün değildir. Burada önemli olan madenden sayılmasıdır ister sıvı olsun isterse katı ister yeryüzünde olsun isterse yer altında, ister şahsi mülkte olsun isterse mubah olan bir zeminde. Vacip ihtiyat gereği alçı ve kireç, yani bunların toprakları pişmeden önce, değirmen taşı, deterjan çamuru ve benzerleri yerden sayılıp faydalı özellikleri bulunduğundan madenden sayılmaktadırlar. 3- Hazine; hazine bir yerde saklanmış bir maldır ister zemin maldır ister duvar isterse başka bir yer fark etmez. Bir insan hazine bulursa, onun mülkü sayılır ve humsu vardır. Yalnız bulunan hazinenin bir Müslümana ait olduğu anlaşılırsa, onu sahibine vermesi farzdır. Hazineyi bulan hazine sahibini veya mirasçılarını araştırması gerekir, bulamazsa, onun mirasçısı İmam (a.s) veya özel naibi veya genel naibidir. 4- Dalış. Suya dalarak elde edilen şeylerdir. İnci ve benzeri mücevherat yaratılış gereği denizlerde bulunur ve canlılardan değildir. 5- Zimmi Kâfirin Müslümandan satın aldığı yer, ihtiyat gereği humsunu vermesi vaciptir. Bu yerin boş bir yer veya ekili olması veya arsa ve benzeri olmasında bir fark yoktur. Bu yer mülkiyetine geçtikten sonra. 6- Helal malın harama karışması durumunda, helal ve haramın birbirinden ayrılamayacak ve sahiplerinin ve miktarlarının ayırılamayacağı durumunda. Bu tür malın humsu ayrılarak şeri hâkime verilmesiyle helal olur. Müstahap ihtiyat gereği humusu veren niyetinde reddi mezalim ve humus birlikte yapmalıdır. Her ikisine müstahak olan birine vermelidir. Ancak haramın miktarı belli olur, sahibi belli olmazsa, o miktarı mal sahibinden taraf sadaka vermelidir, ister bu miktar haram humus miktarında olsun isterse ondan az veya fazla olsun fark etmez. Vacip ihtiyat gereği bu işi şeri hâkimin izniyle yapmalıdır. Şeri hâkim maslahat görürse isterse onu taksitlendirir, isterse bir kısmını ondan almaya bilir. Haram malın sahibi belli olur ancak miktarı belli olmazsa, iki taraf kendi aralarında sulha gitmeleri ve birbirlerini razı etmeleri gerekir. Mal sahibi sulha gitmeye razı olmazsa, şahıs en az ihtimal verdiğini ona vermesi caizdir. Müstahap ihtiyat gereği en fazla ihtimal verdiği miktarı ödemesidir. Davalı durumu sona erdirmek için ihtiyat gereği şeri hâkime baş vurmalarıdır. Malın miktarı ve sahibi bilinmesi durumunda, onu mal sahibine ödemelidir. Ödenecek miktar kura yoluyla her iki tarafın kabul edeceği şekilde tayin edilebilir. Hüküm 348: Haram malın sahibi malı saymada sayamayacak durumda olursa, mal sahibinden taraf sadaka vermelidir, vacip ihtiyat gereği bu iş şeri hâkimin izniyle olmalıdır. Hüküm 349: Mal sahibi reddi mezalim veya sadakayı ödedikten sonra belli olursa, şeri hâkimin izniyle yapılmış olması halinde, sorumlu olmadığında şüphe yoktur. Şeri hâkimin izniyle olmadığı durumda, ihtiyat gereği mal sahibini razı etmesidir. Her ne kadar vacip ihtiyat gereği mal sahibi affetmelidir. Hüküm 350: Harama karışmış helal mala humus gelmesi durumunda, iki defa humus vermelidir; birinci humus helali haramdan temizlemesi için, daha sonra kendi humsunu vermelidir. Hüküm 351: Harama karışmış malda humsun vermeden tasarruf edilmesi durumunda bu mal telef olursa, humus üzerinden düşmez, onu müstahakkına ödemesi gerekir. Aynı hüküm sahibi meçhul olan malda da geçerlidir, onda tasarruf edip telef olmasına sebep olunması durumunda, reddi mezalim olarak üzerinde kalmış olur. Miktarını biliyorsa ödemelidir, bilmezse en az ihtimal verdiğini ödemesi caizdir. Müstahap ihtiyat gereği en fazla ihtimal verileni ödemesidir. 7- Humus verilmesi gereken bir diğer şey ise kişinin yıllık ihtiyacından fazlasınadır. Yani kendisi ve ailesinin harcamalarından artanadır. Sanat, tarımcılık, kira, çalışma ve benzeri gelirlerdir. En güçlü görüş gereği hibe, hediye, ödül, vasiyet yoluyla ulaşan her şey, büyüme, özel ve genel vakıf, beklenmeyen miras, hulu boşanmasından ulaşan mal ve tüm kazanç gelirlerine humus verilmelidir. Yukarıda zikredilenlerden bazıları malik olma hasebiyle farz olur. Beklenen mirasta, ilk sırada olan mirasçılar gibi, eşler arasında bulunan mihr, beden azaları için alınan diye, kan bedeli gibi durumlarda humusun farz olması şüphelidir, şüpheli olmasının sebebi, özellikle son fıkrada ganimet ve faydalanma sayılmaları şüphelidir. İmamın (a.s) (insanların elde ettikleri büyük küçük her türlü faydalardan humus vermelidirler) sözü bu durumları da içerir mi içermez mi؟ Bu sebepten asaletü'l-beraat uygulanmaktadır, humus vacip değildir. Şüphe ve ihtiyat durumunda uyulması gereken meşhur bir görüştür. Hüküm 352: humus için yılbaşı tayin etmek bir vilayet emirdir, mükellefin hayrınadır. Buna göre humus yılını geciktirmek caiz değildir. Şeri hâkimin izniyle olursa sakıncası yoktur. Yıl bitmeden humusu vermenin sakıncası yoktur. Hüküm 353: Mirasta humus farz olmaması iki şarta bağlıdır: Birinci şart: Miras bırakılan mal mal sahibi tarafından Hayatta iken humsu verilmiş olmalıdır. Veya humsu olmayan mihr miras olarak bırakılmalıdır. İkinci şart: Beklenen miras olması durumunda; yani mirasta ilk sıra mirasçılar ve karı koca olmalıdır.